Hər evdə var, lakin qadağan edilə bilər Vətəndaşları gözləyən yeni risk

Son günlər üzərlik bitkisi ilə bağlı həm sosial şəbəkələrdə, həm də mediada geniş müzakirələr aparılır. “Peganum harmala” – xalq arasında “üzərlik”, “qarmala” kimi tanınan bu bitki tərkibində psixoaktiv təsir göstərən alkaloidlərin olması səbəbindən bir sıra ölkələrdə nəzarətə götürülüb. Xüsusilə Rusiya Federasiyası bu bitkini narkotik tərkibli bitkilər siyahısına daxil edib. Bu isə xaricə səfər edən vətəndaşlar üçün hüquqi risklər yaradır və mövzunu aktuallaşdırır.

Azərbaycanda üzərliklə bağlı hüquqi tənzimləmələrin sərtləşdirilməsinə ehtiyac varmı, yoxsa mövcud qaydalar kifayətdir?

Globalinfo.az-a danışan hüquqşünas Ellada Bayramova deyib ki, üzərlik bitkisinin tərkibində olan harmalin, harmalol və digər harman alkaloidləri elmi baxımdan psixoaktiv təsirə malik maddələr kimi tanınır:

“Bu maddələrin farmakoloji və neyropsixoloji təsiri sübut edildiyindən, bəzi dövlətlər, xüsusən Rusiya onları narkotik və ya psixotrop maddələrlə eyni hüquqi müstəvidə tənzimləməyə başlayıb. Bu da region ölkələri üçün presedent xarakteri daşıyır. Məsələ yalnız tibbi və ya etnobotaniki deyil, həm də hüquqi-siyasi qiymətləndirmə tələb edir. Burada mövcud qanunvericilik, beynəlxalq öhdəliklər və insan hüquqları aspekti birlikdə nəzərə alınmalıdır. Cinayət Məcəlləsi (CM) və İnzibati Xətalar Məcəlləsi psixoaktiv maddələrlə bağlı məsuliyyəti müəyyən edir. Hazırda üzərlik birbaşa narkotik bitki kimi təsnif edilməyib. Lakin tərkibindəki psixoaktiv alkaloidlər səbəbindən CM-nin 234-235-ci maddələri üzrə məsuliyyət yarana bilər. Bu isə hüquqi qeyri-müəyyənlik və vətəndaşların yanlış məlumatlandırılması riskini artırır”.

Ellada Bayramova

Hüquqşünasın sözlərinə görə, tibbi və elmi istifadəyə nəzarəti təmin edən mexanizmlər olsa da, ənənəvi xalq təbabəti kontekstində aydın tənzimləmə mövcud deyil:

“Azərbaycan bir sıra beynəlxalq hüquqi aktlara qoşulub. 1961-ci il Narkotik Vasitələr haqqında Vahid Konvensiya narkotik vasitələrin istehsalı və dövriyyəsinə nəzarət öhdəliyi yaradır. 1971-ci il Psixotrop Maddələr Konvensiyası psixoaktiv maddələrin nəzarət altına alınmasını nəzərdə tutur. Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 8-ci maddəsi şəxsi və ailə həyatına hörmət hüququnu qoruyur. 2003-cü il UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrsin Qorunması Konvensiyası isə ənənəvi və mədəni praktikaların müdafiəsini nəzərdə tutur. Bu sənədlər psixoaktiv maddələrin elmi və tibbi məqsədlərlə istifadəsinin nəzarət altında saxlanmasını, eyni zamanda mədəni və ənənəvi istifadə ilə bağlı hüquqi balansın qorunmasını tələb edir.

Üzərlik bir çox bölgələrdə xalq təbabəti və mədəni ritual elementi kimi istifadə olunur. Hüquqi qiymətləndirmə zamanı ənənəvi tibbi istifadənin qorunması, sağlamlıq üçün riskli dozalara yol verilməməsi, mədəni irsin müdafiəsi və qanunsuz dövriyyə ilə ənənəvi istifadənin dəqiq fərqləndirilməsi nəzərə alınmalıdır”.

Ellada Bayramova qeyd edib ki, vətəndaşlar üçün əsas risklər xarici ölkələrdə fərqli hüquqi tənzimləmələrin tətbiqi və sosial şəbəkələrdə psixoaktiv maddələrlə bağlı paylaşımların hüquqi məsuliyyət doğura bilməsidir:

“Qanunvericilikdə psixoaktiv maddələrlə bağlı ümumi normalar mövcud olsa da, üzərliklə bağlı açıq təsnifatın olmaması hüquqi qeyri-müəyyənlik yaradır. Nəticə etibarilə, üzərlik məsələsi hüquqi, tibbi, mədəni və beynəlxalq standartlar baxımından kompleks yanaşma tələb edir. Mövcud qanunvericilikdə boşluqların aradan qaldırılması, nəzarət mexanizmlərinin beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması, ənənəvi və tibbi istifadəyə dair hüquqi çərçivənin dəqiqləşdirilməsi, vətəndaşların məlumatlandırılması zəruridir”.