Həsrət yaşını yaşayan adam Tofiq Hüseynin sözü və taleyi

Azərbaycan mətbuatında və poeziyasında elə imzalar var ki, onların ömür yolu yazdıqları ilə yanaşı addımlayır. Həyatı ilə yaradıcılığı bir-birini tamamlayan belə qələm sahiblərindən biri də Tofiq Hüseyndir. Onun ömrü sözə, qəzet səhifələrinə, bölgə insanının taleyinə və içdən gələn poeziyaya həsr olunmuş uzun və səssiz bir yolun hekayəsidir. Bu yol səs-küylü uğurların deyil, sədaqətli zəhmətin yoludur. Bu yol həm də görünmədən görülən işlərin və səssiz qalaraq dərin iz buraxmağın yoludur.

1946-cı ildə Masallı rayonunun Məmmədxanlı kəndində dünyaya göz açan Tofiq Hüseyn gənc yaşlarından ədəbiyyata meyl göstərmiş, bu meyl zamanla peşəkar yaradıcılığa çevrilmişdir. Kənd mühiti, torpaqla bağlılıq, insan talelərinin sadə, amma ağır axarı onun yaddaşında sözə çevriləcək ilkin izləri buraxmışdır. Azərbaycan Dövlət Universitetini 1967-ci ildə bitirdikdən sonra təyinatla Əli Bayramlı şəhərinə göndərilən gənc mütəxəssis “İşıq” qəzetində ədəbi işçi kimi fəaliyyətə başlamış, zamanla şöbə müdiri və məsul katib vəzifələrinə qədər yüksəlmişdir. Bu yol təkcə peşəkar yüksəliş deyil, həm də bölgə mətbuatının formalaşmasında səssiz, amma ardıcıl iştirakın göstəricisi idi.

1990-cı ildə Əli Bayramlı(indiki Şirvan) şəhər Sovetinə deputat seçilməsi onun ictimai nüfuzunun təsdiqi idi. 1991-ci ildə yeni yaradılan Hacıqabul rayonunda “Hacıqabul” qəzetinin ilk baş redaktoru kimi fəaliyyəti isə bölgə mətbuatının tarixində yadda qalan səhifələrdəndir. Sonrakı illərdə “Həyat” qəzetinin cənub bölgəsi üzrə, 1997-ci ildən etibarən isə “Respublika” qəzetinin Muğan-Şirvan bölgəsi üzrə xüsusi müxbiri kimi çalışan Tofiq Hüseyn jurnalistikanın sədaqətli işçilərindən biri kimi tanındı. O, hadisələrin dalınca qaçmadı, hadisələri anlayaraq yazdı. Onun qələmində xəbər yox, insan vardı.

Bu zəhmətin və vicdanlı qələm sahibliyinin dövlət səviyyəsində qiymətləndirilməsi də gecikmədi. O, 2005-ci ildə “Tərəqqi” medalına, 2013-cü ildə isə “Əməkdar jurnalist” fəxri adına layiq görüldü. Bu təltiflər onun üçün tituldan çox, ömür boyu çəkilən zəhmətin sükutlu mükafatı idi.

Tofiq Hüseynin ədəbi fəaliyyəti hələ tələbəlik illərində, 1964-cü ildə ADU-nun “Lenin tərbiyəsi uğrunda” qəzetində dərc olunan “Yarpaq” şeiri ilə başlayır. Bir il sonra Xəlil Rza Ulutürkün “Uğurlu yol” yazısı ilə Masallı rayonunun “Çağırış” qəzetində dərc olunan silsilə şeirlər gənc şairin ədəbi çevrələrdə diqqət mərkəzinə düşməsinə səbəb olur.

Xəlil Rza Ulutürkün gənc şair haqqında dediyi sözlər bu gün də onun yaradıcılığının mahiyyətini açır: “Tofiqin misralarında klassik Azərbaycan şeirinin, xüsusilə Səməd Vurğun poeziyasının dərin qatlarından süzülüb gələn bir işıq parlamaqdadır”.

Doğrudan da, Tofiq Hüseyn poeziyasında klassik duyumla müasir düşüncə qovuşur. Onun şeirlərində pafosdan çox taleyin sükutu, hayqırtıdan çox daxili yanğı var. Şair yaşa dolduqca sözləri də ağırlaşır, lakin səmimiliyini itirmir.

Mənim həsrət çəkən yaşım ötüşdü,

Daha marağım yox yer kürəsinə…

Bu misralar təkcə bir insanın yaşlanması deyil. Bu, bir dövrün içdən deyilmiş etirafı, insanın öz ömrü ilə üz-üzə qalmasının poetik ifadəsidir. Şair artıq səs-küyə, texniki gurultuya deyil və sözün səssiz həqiqətinə inanır. Bu inam onun poeziyasının əsas dayaq nöqtəsidir.

Onun qısa, lakin dərin mənalı poetik parçaları bu daxili yetkinliyin davamıdır:

Dünyada bu qədər ağac var ikən

Bağbanı oldum mən dərd ağacının.

Bu misralarda insanın taleyi ilə barışması var, amma təslimiyyəti yoxdur. Burada şair öz dərdini gizlətmir, onu böyütmür də, sadəcə qəbul edir.

Yarpaqlar arasında

Hörümçək toru gördüm

Bir arı düşdü tora.

Çabaladı, çıxmadı.

O arının gözündə

Dipdiri goru gördüm.

Bu altı misra həyatın sərt həqiqətini açır. Hörümçək toru taleyin görünməyən tələsidir. Arı isə zəhmətkeş, saf, inanan insandır. Arının xilas ola bilməməsi insanın bəzən öz təmizliyi ilə belə qurtula bilmədiyini göstərir. “Dipdiri gor” ifadəsi isə şairin dünyaya ən ağrılı baxışıdır. Bu, yaşaya-yaşaya ölmək qorxusunun poetik formasıdır.

Ölüm haqdır, deyirlər

Ölümdən necə qaçım?

Qarşımda bir “heç nə” var

Yol verin heçə qaçım.

Burada şair ölümdən qaçmır. O, “heçlik” anlayışı ilə üzləşir. Bu misralarda qorxu yox, dərin bir fəlsəfi barış var. Ölüm haqdır, amma insan üçün ən ağır olan mənasızlıq hissidir.

Bu qar dənəsitək mən uçasıyam

Uçub gedəcəyəm ölümə sarı.

Onsuz da içimdə buz parçasıyam,

İlahi, çölümə yağdırma qarı.

Bu şeirdə daxili soyuqluqla xarici sərtlik üz-üzə qoyulur. Şair Tanrıdan möcüzə istəmir, mərhəmət istəyir. İçindəki yükün yetərincə ağır olduğunu etiraf edir. Bu etiraf yalvarış deyil, insanın öz həqiqətini qəbul etməsidir.

Bu da bir ömür idi

Demirəm mətin oldu.

Hamı asan yaşadı

Mənimki çətin oldu.

Bu dörd misra bütöv bir həyatın yekunudur. Nə şikayət var, nə iddia. Sadəcə fakt var. Bu sükutlu dürüstlük Tofiq Hüseyn poeziyasının ən güclü tərəfidir.

Tofiq Hüseyn səkkiz şeir və publisistik məqalələr kitabının, sənədli povestin müəllifidir. “Sənə inanıram”, “Sənin yaxşılığın”, “Üzünə gün işığı düşən adam”, “Seçilmiş əsərləri” kimi kitablarında onun söz dünyası bütöv şəkildə görünür. O, ailəlidir, iki övladı, üç nəvəsi var. Bu davamlılıq onun poeziyasında hiss olunan həyat inamının səssiz qaynağıdır. Bu, onun sözünün arxasında dayanan real həyatdır.

Bu gün Tofiq Hüseyn həm jurnalistikanın vicdanlı nümayəndəsi, həm də poeziyada həsrət yaşını yaşayaraq sözünü deyən şair kimi yadda qalıb. O, gurultu yaratmır, lakin oxucunun düşüncəsində qalır. Bəlkə də əsl sözün gücü elə bundadır. O, sözün səsini qaldırmadan da yaşamağın və yazmağın mümkün olduğunu sübut edən qələm sahiblərindəndir. Onun səsi hayqırtı deyil, yaddaşdadır.

Samir Əsədli