Hiperaktiv uşaqların valideynlərinin bilməsi lazım olan əsas məqamlar Psixoloq AÇIQLADI

"Uşaqlarda müşahidə olunan diqqət əskikliyi və hiperaktivlik sindromu neyroinkişaf pozuntusu olaraq qəbul edilir. Bu sindrom adətən diqqət əskikliyi və hiperaktivlik kimi yanaşı hallarda özünü göstərir. Hiperaktivlik göstərən uşaqlarda diqqətin toplanması, davamlılığı və paylanmasında müəyyən çətinliklər müşahidə olunur. Lakin bütün hərəkətli uşaqları hiperaktiv kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Hal-hazırda cəmiyyətdə bu mövzu ilə bağlı yanlış məlumatlar geniş yayılıb və valideynlər bu səbəbdən narahatlıq və həyəcan yaşayırlar. Onların ən çox maraqlandığı suallar arasında bu problemin tamamilə aradan qalxıb-qalmayacağı, səbəbləri və texnologiyanın təsiri durur".

Bu fikirləri Redaktor.az-a açıqlamasında psixoloq Pərvanə Musayeva uşaqlarda tez-tez rast gəlinən hiperaktivlik sindromundan danışarkən bildirdi.

"Hiperaktivlik sindromu zamanla dəyişə bilər. Bəzi uşaqlarda məktəb illərində simptomlar xeyli yüngülləşir və gündəlik həyat tələblərinə uyğunlaşmaq asanlaşır. Araşdırmalara görə, uşaqların təxminən 30-40%-də simptomlar böyüdükcə əhəmiyyətli dərəcədə azalır, digərlərində isə yeniyetməlik və yetkinlik dövründə müəyyən əlamətlər davam edə bilər. Beləliklə, hiperaktivlik tamamilə yox olmaqdan çox, idarə oluna bilən və yüngülləşdirilə bilən bir vəziyyət kimi qəbul edilir. Düzgün müalicə və dəstək psixoterapiya, davranış terapiyası, valideyn maarifləndirilməsi və lazım gəldikdə dərman müalicəsi uşağın həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər. Hiperaktivliyin yaranma səbəbləri multifaktorialdır. Genetik amillər əsas rol oynayır və valideynlərdən birində DƏHS varsa, uşaqda bu pozuntunun yaranma riski yüksəkdir. Beyin inkişafı və neyrobioloji faktorlar da təsir göstərir. Diqqət və özünü idarə etmə ilə bağlı beyin sahələrində fərqliliklər müşahidə olunur".

Psixoloq əlavə etdi ki, mühit amilləri, məsələn doğuş zamanı çətinliklər, erkən yaşda stres, qeyri-sabit ailə mühiti və ekran qarşısında həddindən artıq vaxt keçirmə mövcud genetik meyilliliyi və hiperaktivlik sindromunu gücləndirə bilər:

"Diqqət əskikliyi uşaqların akademik göstəricilərinə də mənfi təsir edir. Diqqətini toplamaqda çətinlik çəkən uşaq dərslərindən geri qala bilər və zaman-zaman özgüvən problemləri ilə qarşılaşa bilər. Bu səbəbdən valideynlər uşağın narahatlıqlarını müşahidə etdikdə vaxt itirmədən uşaq psixiatrına müraciət etməlidirlər. Telefon, planşet və kompüter oyunlarının hiperaktivliyə təsiri son illərdə geniş müzakirə olunur. Araşdırmalar göstərir ki, ekran qarşısında uzun müddət qalmaq hiperaktivliyi yaratmasa da, simptomları artıra bilər və yuxu pozuntularına səbəb ola bilər. Bu da diqqət və davranış problemlərini gücləndirir".

Mütəxəssis məsləhət görür ki, hiperaktiv uşaqlar üçün ekran vaxtı məhdudlaşdırılsın, əvəzində açıq hava oyunları, yaradıcı fəaliyyətlər və ünsiyyət bacarıqlarını inkişaf etdirən məşğələlərə üstünlük verilsin.

"Hiperaktiv uşaqların gündəlik həyatında davamlı və ardıcıl qaydalar önəmlidir. Planlı həyat onların həm diqqətini toplamaqda, həm də özünü idarəetmədə çətinliklərini yüngülləşdirir. Uşağın eyni vaxtda oyanması və yatması vacibdir, yuxu rejimi pozulduqda hiperaktivlik əlamətləri artır. Səhər yeməyi, geyinmə və məktəbə hazırlaşma prosesləri kiçik mərhələlərə bölünmüş ardıcıl addımlarla aparılmalıdır. Ev tapşırıqları qısa müddətli hissələrə bölünməli, diqqət yayındırıcı amillər minimuma endirilməlidir. Gün ərzində fiziki fəaliyyət uşaqların enerji sərf etməsini və sakitləşməsini təmin edir. Açıq hava oyunları, idman və gəzinti impulsivliyi azaldır. Telefon, planşet və kompüter istifadəsi gündəlik limitləşdirilməli, əsasən tədris məqsədli və yaradıcı proqramlarla məhdudlaşdırılmalı, yatmazdan əvvəl ekran dayandırılmalıdır. Axşam saatları sakitləşdirici fəaliyyətlərlə keçməli, günün sonunda təkrarlanan ritual uşağın təhlükəsizlik hissini gücləndirir. Valideynlərin müsbət gücləndirməsi uşağın özünə inamını artırır. Şəkərli qidalar, qazlı içkilər və enerji içkiləri uşaqlarda əsəbilik, diqqət pozuntusu və hərəkətliliyi artıra bilər. Beləliklə, hiperaktivlik sindromu uşaqlarda tamamilə yox olmasa da, düzgün dəstək və müdaxilə ilə simptomların xeyli dərəcədə azalması mümkündür. Onun yaranmasında həm genetik, həm də mühit faktorları rol oynayır. Texnologiyanın həddindən artıq istifadəsi simptomları gücləndirə bildiyi üçün diqqətlə tənzimlənməlidir. Valideynlərin anlayışlı və dəstəkləyici yanaşması uşağın inkişafında mühüm rol oynayır", - deyə Pərvanə Musayeva yekunlaşdırdı.

Xədicə BAXIŞLI