Hüquqi dövlət: Qanunun aliliyi prinsipi nə ifadə edir?

6.3.3. insan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi, vətəndaşların hüquqi, siyasi mədəniyyət səviyyəsinin yüksəldilməsi, sosial və siyasi fəallığının artırılması;

İnsan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi müasir cəmiyyətin inkişaf səviyyəsini müəyyən edən əsas meyarlardan biri hesab olunur. Hüquqi dövlət quruculuğunun əsasını təşkil edən bu prinsip hər bir fərdin yaşamaq, azadlıq, bərabərlik və ədalət kimi fundamental hüquqlarının təmin olunmasını nəzərdə tutur. Bu baxımdan dövlətin və cəmiyyətin üzərinə düşən başlıca vəzifə yalnız hüquqların qanunvericilikdə təsbit olunması deyil, həm də onların real həyatda qorunması və tətbiqinin təmin edilməsidir. Bu istiqamətdə atılan addımlar və həyata keçirilən islahatlar hüquqi sistemin gücləndirilməsi ilə yanaşı, vətəndaşların dövlətə olan etimadının da artmasına xidmət edir.

Eyni zamanda, vətəndaşların hüquqi və siyasi mədəniyyət səviyyəsinin yüksəldilməsi bu prosesin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Hüquqi maarifləndirmə tədbirləri, təhsil proqramları və ictimai təşəbbüslər vasitəsilə insanların öz hüquq və vəzifələri barədə məlumatlılığının artırılması cəmiyyətin daha şüurlu və məsuliyyətli formalaşmasına şərait yaradır. Hüquqi savadlılığın yüksəlməsi fərdlərin yalnız öz hüquqlarını müdafiə etməsinə deyil, həm də qanunlara hörmətlə yanaşmasına və ictimai qaydalara riayət etməsinə səbəb olur. Bu isə ümumilikdə sosial sabitliyin və ədalətli idarəetmənin möhkəmlənməsinə töhfə verir.

Bununla yanaşı, sosial və siyasi fəallığın artırılması demokratik cəmiyyətin inkişafı üçün mühüm şərtlərdən biridir. Vətəndaşların ictimai-siyasi proseslərdə aktiv iştirakı, qərarların qəbulunda söz sahibi olması və müxtəlif platformalarda öz mövqeyini ifadə etməsi cəmiyyətin dinamik inkişafını təmin edir. Aktiv vətəndaş mövqeyi yalnız fərdi maraqların qorunması ilə məhdudlaşmır, həm də ümumi rifahın yüksəldilməsinə xidmət edir. Bu baxımdan, dövlət və vətəndaş cəmiyyəti institutları arasında səmərəli əməkdaşlığın qurulması sosial ədalətin təmin olunmasına və davamlı inkişafın əldə edilməsinə zəmin yaradır.

Mövzu ilə bağlı Bakıvaxtı.az-a danışan hüquqşünas Rüstəm Əzimzadə deyib ki, insan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi hər bir hüquqi dövlətin əsas prioritet istiqamətlərindən biri hesab olunur:

"Bu sahədə effektiv mexanizmlərin qurulması yalnız qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi ilə deyil, eyni zamanda onun praktik tətbiqinin gücləndirilməsi ilə mümkündür. O qeyd edir ki, vətəndaşların hüquqlarının real təminatı üçün məhkəmə sisteminin müstəqilliyi, şəffaflıq və ədalət prinsipləri əsas şərtlərdən biridir".

Ekspert vurğulayıb ki, vətəndaşların hüquqi və siyasi mədəniyyət səviyyəsinin yüksəldilməsi cəmiyyətin ümumi inkişafına birbaşa təsir göstərir. Onun sözlərinə görə, insanlar öz hüquq və vəzifələrini nə qədər yaxşı bilsələr, qanunlara riayət səviyyəsi də bir o qədər yüksək olar. Bu baxımdan maarifləndirmə tədbirləri, hüquqi biliklərin tədrisi və ictimai məlumatlandırma kampaniyaları xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Hüquqşünas əlavə edib ki, sosial və siyasi fəallığın artırılması demokratik cəmiyyətin formalaşmasında mühüm rol oynayır:

"Vətəndaşların ictimai proseslərdə iştirakı, qərarların qəbuluna təsir imkanlarının genişlənməsi dövlət-vətəndaş münasibətlərinin daha sağlam əsaslar üzərində qurulmasına şərait yaradır. Bu isə öz növbəsində cəmiyyətdə məsuliyyət hissinin güclənməsinə səbəb olur".

O bildirib ki, bütün bu istiqamətlərin paralel şəkildə inkişafı davamlı və inklüziv cəmiyyət quruculuğunun əsasını təşkil edir. Hüquqların qorunması, hüquqi savadlılığın artırılması və fəal vətəndaş mövqeyinin təşviqi dövlət siyasətinin prioritetləri sırasında qalmalı və bu sahədə ardıcıl islahatlar davam etdirilməlidir.

Rüstəm Əzimzadə dövlət institutları ilə vətəndaş cəmiyyəti arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsinin vacibliyini də vurğulayıb. Onun fikrincə, qeyri-hökumət təşkilatları, media və ictimai birliklər insan hüquqlarının qorunmasında mühüm rol oynayır. Bu qurumların fəaliyyətinə dəstək verilməsi, onların təşəbbüslərinin stimullaşdırılması cəmiyyətdə hüquq mədəniyyətinin formalaşmasına müsbət təsir göstərir:

"Bununla yanaşı, hüquqi islahatların davamlı və sistemli xarakter daşımasının əhəmiyyəti qeyd olunur".

Hüquqşünas hesab edir ki, qanunvericiliyin beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması, xüsusilə insan hüquqları sahəsində qəbul edilmiş konvensiyalara inteqrasiya prosesi sürətləndirilməlidir. Bu, ölkənin hüquqi mühitinin daha da təkmilləşməsinə və vətəndaşların hüquqlarının daha effektiv qorunmasına şərait yaradar.

Ekspert həmçinin rəqəmsallaşmanın bu sahəyə təsirinə də diqqət çəkib. Onun sözlərinə görə, elektron xidmətlərin genişləndirilməsi, onlayn müraciət imkanlarının artırılması və rəqəmsal hüquqi platformaların yaradılması vətəndaşların hüquqlara çıxışını asanlaşdırır. Bu da şəffaflığın artmasına və bürokratik maneələrin azalmasına xidmət edir.

Rüstəm Əzimzadə, hüquqşünas

Müsahibimiz vurğulayıb ki, gənclərin hüquqi və siyasi proseslərə cəlb olunması xüsusi diqqət tələb edən istiqamətlərdəndir. Gənc nəslin erkən yaşlardan hüquqi biliklərə yiyələnməsi, onların ictimai fəallığının təşviq edilməsi gələcəkdə daha məsuliyyətli və aktiv vətəndaş cəmiyyətinin formalaşmasına zəmin yaradır.

Nəticə olaraq o qeyd edib ki, insan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi, vətəndaşların hüquqi və siyasi mədəniyyət səviyyəsinin yüksəldilməsi, eləcə də sosial və siyasi fəallığın artırılması hər bir müasir cəmiyyətin davamlı inkişafının əsas dayaqlarını təşkil edir:

"Bu sahədə görülən işlər yalnız hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi ilə məhdudlaşmamalı, eyni zamanda onların praktik tətbiqinin effektivliyini təmin edən mexanizmlərlə də dəstəklənməlidir. Hüquqların real təminatı, qanunun aliliyinin qorunması və ədalətli idarəetmənin formalaşdırılması vətəndaşların dövlətə olan etimadını gücləndirir və ictimai sabitliyin möhkəmlənməsinə şərait yaradır. Bununla yanaşı, hüquqi və siyasi maarifləndirmə istiqamətində ardıcıl tədbirlərin həyata keçirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Təhsil sistemində hüquqi biliklərin genişləndirilməsi, media və vətəndaş cəmiyyəti institutlarının bu sahədə fəal iştirakı insanların öz hüquq və vəzifələrini daha dərindən anlamasına imkan yaradır". 

Sonda onu demək olar ki, sosial və siyasi fəallığın artırılması demokratik idarəetmənin əsas şərtlərindən biri kimi çıxış edir. Vətəndaşların seçkilərdə iştirak etməsi, ictimai müzakirələrə qoşulması, qeyri-hökumət təşkilatları və digər platformalar vasitəsilə öz mövqeyini ifadə etməsi cəmiyyətin inkişafına birbaşa təsir göstərir. Aktiv vətəndaş iştirakı dövlət qərarlarının daha şəffaf və ictimai maraqlara uyğun şəkildə qəbul olunmasına zəmin yaradır. Bu proseslər dövlət və vətəndaş arasında qarşılıqlı etimadın güclənməsinə, sosial ədalətin təmin olunmasına və nəticə etibarilə daha inklüziv, dayanıqlı və demokratik bir cəmiyyətin qurulmasına xidmət edir.

Əli Hüseynov

Yazı Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb