İki müttəfiq arasında RAKURS

Yaxın Şərq gərginliyində Bakının strateji balans siyasəti

Cənubi Qafqazın aparıcı dövləti olan Azərbaycan müasir xarici siyasətində nadir və mürəkkəb bir diplomatiya modeli nümayiş etdirir. Bir tərəfdən Türkiyə ilə "Bir millət, iki dövlət" konseptinə dayanan, 2021-ci il Şuşa Bəyannaməsi ilə rəsmiləşən müttəfiqlik münasibətləri, digər tərəfdən isə İsrail ilə hərbi-texniki, kəşfiyyat və enerji sahələrində dərinləşən strateji tərəfdaşlıq Bakının xarici siyasətinin əsas sütunlarını təşkil edir. Lakin Yaxın Şərqdə Ankara və Təl-Əviv arasında artan gərginlik Bakı üçün ciddi diplomatik sınaqlar yaradır.

Azərbaycanın ikili tərəfdaşlıq sütunları

Azərbaycanın hər iki dövlətlə münasibətləri həyati əhəmiyyət kəsb edən milli maraqlara söykənir. Türkiyə ilə mənəvi və hərbi birlik: Şuşa Bəyannaməsi iki ölkə arasında təkcə siyasi deyil, həm də qarşılıqlı hərbi yardım öhdəliyini təsbit edir. İkinci Qarabağ müharibəsində və sonrakı dövrdə Türkiyənin nümayiş etdirdiyi tam siyasi və mənəvi dəstək bu müttəfiqliyin sarsılmazlığını sübut edib.

İsrail ilə strateji və texnoloji əməkdaşlıq: İsrail Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü ilk günlərdən dəstəkləyən və 44 günlük müharibədə hərbi balansı Azərbaycanın xeyrinə dəyişən müasir silah sistemlərini (dronlar, raketdən müdafiə sistemləri) təmin edən əsas tərəfdaşlardandır. Bakı isə İsrailin enerji təhlükəsizliyində mühüm rol oynayır.

Gərginlik fonunda Bakının mövqeyi

Türkiyə və İsrail arasında ritorikanın kəskinləşdiyi və maraqların toqquşduğu bir şəraitdə Azərbaycanın mövqeyi "tərəf seçmək" deyil, milli maraqları qorumaqla neytrallığı saxlamaq prinsipinə dayanır. Bakı yaxşı dərk edir ki, bu iki dövlətdən birinin əleyhinə addım atmaq Azərbaycanın təhlükəsizlik və geostrateji maraqlarına zərbə vura bilər.

Azərbaycanın bu məsələdə tutduğu mövqeyin əsas xüsusiyyətləri bunlardır: Eşitdirilməyən sükut və praqmatizm. Bakı Yaxın Şərqdəki böhranla bağlı tərəfləri kəskin tənqid edən bəyanatlardan çəkinir, məsələyə beynəlxalq hüquq və humanitar prizmadan yanaşır.

Funksional ayırma: Azərbaycan Türkiyə ilə olan hərbi-siyasi müttəfiqliyini İsrail ilə olan təhlükəsizlik əməkdaşlığından ayırmağı bacarır və bu iki xəttin bir-birinə mane olmasına imkan vermir.

Sülh və barışıq üçün Bakının ata biləcəyi addımlar

Azərbaycan həm Ankara, həm də Təl-Əviv üçün yüksək etimada malik nadir ölkələrdəndir. Bu status Bakıya regional gərginliyin azaldılmasında effektiv vasitəçi və ya "pərdəarxası kanal" rolunu oynamaq imkanı verir.

Birincisi, qapalı diplomatiya və vasitəçilik. Bakı rəsmi vasitəçilik missiyasını bəyan etmədən, tərəflər arasında kəşfiyyat və diplomatik kanallarla mesajların ötürülməsini təmin edə bilər. Keçmişdə Türkiyə-İsrail münasibətlərinin yumşaldılması prosesində Bakının platforma rolu oynadığı təcrübəsi artıq mövcuddur.

İkincisi, neytral dialoq platformasının təklifidir. Azərbaycan hər iki ölkənin hərbi və diplomatik nümayəndələrinin qeyri-rəsmi görüşləri üçün təhlükəsiz və neytral məkan (Bakı platforması) təqdim edə bilər.

Üçüncüsü, ortaq maraqlar üzərindən əməkdaşlıq ritorikasıdır. Bakı həm Ankaraya, həm də Təl-Əvivə Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyadakı fəaliyyətlərin, eləcə də regional təhlükəsizlik və logistika layihələrinin (Zəngəzur dəhlizi və s.) hər iki tərəf üçün faydalı olduğunu xatırladaraq, diqqəti Yaxın Şərqdəki qarşıdurmadan ortaq coğrafi maraqlara yönəldə bilər.

Azərbaycanın Yaxın Şərq böhranındakı əsas vəzifəsi öz strateji tərəfdaşları arasında seçim etmək deyil, onların arasındakı ziddiyyətlərin dərinləşməsinə imkan verməməkdir. Bakı balansı qorumaqla yanaşı, Ankaraya və Təl-Əvivə göstərir ki, onların davası regional sabitsizliyə gətirib çıxarır və bu, hər iki tərəfin Cənubi Qafqazdakı ortaq dostunun – Azərbaycanın da maraqlarına toxunur. Müdrik diplomatiya yürüdən Bakı bu gərginlikdə "korpü" rolunu saxlayaraq həm öz təhlükəsizliyini sığortalayır, həm də regional sülhə töhfə vermək potensialını nümayiş etdirir.

Strateji maraqlar və diplomatik rıçaqlar

İsrail və Türkiyənin Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyadakı strateji maraqlarının üst-üstə düşməsi Bakı üçün ən güclü diplomatik rıçaqlardan biridir. Bəli, Bakı bu ortaq coğrafi və iqtisadi maraqları xatırladaraq diqqəti Yaxın Şərqdəki qarşıdurmadan yayındıra və tərəflər arasında gərginliyi azalda bilər.

Həm Ankara, həm də Təl-Əviv Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyada oxşar geostrateji hədəflərə sahibdir. Hər iki ölkə İranın Cənubi Qafqazda və Mərkəzi Asiyada nüfuzunun artmasında maraqlı deyil. Bakının güclənməsi və regional liderə çevrilməsi həm Türkiyənin, həm də İsrailin təhlükəsizlik arxitekturasına xidmət edir.

Türkiyə TDT vasitəsilə Mərkəzi Asiyada varlığını gücləndirir. İsrail isə Mərkəzi Asiya ölkələri (xüsusilə Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan) ilə kənd təsərrüfatı, su texnologiyaları və hərbi sahədə sıx əməkdaşlıq edir. Zəngəzur dəhlizi və Orta Dəhliz (Middle Corridor) bu baxımdan hər iki ölkə üçün ticarət və logistika marşrutlarının təhlükəsizliyi deməkdir.

İsrail neft ehtiyacının böyük hissəsini Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) kəməri vasitəsilə ödəyir. Bu kəmər Türkiyə ərazisindən keçir. Yəni İsrailin enerji təhlükəsizliyi birbaşa Türkiyənin infrastrukturundan və Azərbaycanın resurslarından asılıdır.

Bakı açıq və ya pərdəarxası diplomatiyada bir neçə tezis irəli sürə bilər. Bakı Təl-Əviv və Ankaraya xatırlada bilər ki, Yaxın Şərqdə taktiki və ideoloji fikir ayrılıqları olsa da, Avrasiya məkanında onlar rəqib deyil, dolayısı ilə eyni geostrateji cəbhədədirlər. Zəngəzur dəhlizinin açılması Türkiyə üçün Türk dünyasına birbaşa quru yolu deməkdirsə, İsrail şirkətləri üçün də Mərkəzi Asiya bazarlarına çıxışda Türkiyə və Azərbaycan infrastrukturlarından istifadə etməklə yeni imkanlar yaradır.

Azərbaycan tərəflərə nümayiş etdirə bilər ki, Yaxın Şərqdəki ritorik qarşıdurmanın Cənubi Qafqazdakı layihələrə keçməsi hər iki tərəfin uzunmüddətli maraqlarına zərər vurur.

Amma bu strategiyanın effektivliyi müəyyən məhdudiyyətlərlə qarşılaşa bilər. Yaxın Şərqdəki münaqişə (xüsusilə Fələstin məsələsi) Türkiyə daxili siyasətində emosional və ideoloji yükə malikdir. Bu səbəbdən Ankara üçün ideoloji mövqeyi anidən praqmatik iqtisadi maraqlarla əvəzləmək hər zaman asan olmur.

Azərbaycan bu "ortaq coğrafi maraqlar" gündəliyini irəli sürməklə Türkiyə və İsrail arasında münasibətləri tamamilə düzəltməsə də, gərginliyin "qırmızı xətti" keçməsinin qarşısını ala bilər və tərəflər üçün təhlükəsiz dialoq zəmini yarada bilər.
V.VƏLİLİ