İnformasiya əlçatanlığı Azərbaycan dilində mənbələr yetərlidirmi?

İnternet resursları inkişaf etdikcə, bir çox dillərdə müxtəlif informasiyaların əlçatanlığı daha da sadələşir. Əvvəllər sadəcə beynəlxalq dillərdə dərc olunan bəzi məlumatların zamanla bütün yerli dillərə tərcümə olunması insanlarda araşdırma və axtarış vərdişlərini xeyli rahat hala gəlirdi.

Hazırda virtual dünyada bir növ ensiklopediya funksiyasını yerinə yetirən “Vikipediya”, bir çox informasiyaları dünyanın əksər dillərində milyardlarla oxucuya ötürür. Digər platformalardan fərqli olaraq, ciddi formada mənbə və istinad tələbi olan “Vikipediya” son illər məlumat və dəqiqlik baxımından xeyli zənginləşib. Bu platformanın digərlərindən başlıca fərqi odur ki, burada dataların daha sistemli və yarımbaşlıqlarla sistemləşdirilməsi öz əksini tapıb. 

Müasir dövrdə insanların bir çoxu günlük informasiyaları əksər hallarda xəbər saytlarından və ya sosial şəbəkələrdən əldə edir. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, belə plaftormalarda dərc olunan məlumatların əksər hissəsi özündə konkret mənbəyə əsaslanmır. Bu isə hər hansı bir datanın dəqiq olub-olmamasını şübhə altında qoyur. 

Mövzu ilə bağlı Yenisabah.az-a danışan müstəqil araşdırmaçı və jurnalist Cavid Ağa bildirib ki, Azərbaycanda akademik ədəbiyyatın tərcümələri çox azdır:

“Məncə ölkəmizdə informasiyanın əlçatanlığı qənaətbəxş deyil. Bunun da əsas səbəbi odur ki, tərcümələr çox yoxdur. Bizdə bədii ədəbiyyatın tərcüməsi çoxdur, amma akademik ədəbiyyatin tərcüməsi çox azdır. Məsələn, Türkiyədən nümunə gətirsək, türk alimlər Çin dilində olan məqalələri tərcümə edərək, türk dilinə qazandırırlar. 

Mən bunun azlığının səbəbini onda görürəm ki, bizdə ümumiyyətlə insanlar akademik yazıya öyrəşməyib. Bizdə elmi jurnallar çox azdır. Bir neçə universitetlərin jurnalları var, amma bunlar da çox populyar deyil. Akademik yazı az olduğu üçün, əlçatanlıq da azdır. İnformasiyanın dəqiq olmasının yoxlanmasında biraz da oxucu bicliyi lazımdır. Əgər bir məlumat varsa və onun istinadı yoxdursa, bundan şübhələnməyə tam haqqımız çatır. Mən artıq 12 ildən çoxdur ki, “Vikipediya”da məqalə yazıram. Həmişə istinadı əlavə edirəm. Kiminsə mənbə ilə bağlı sual verməsinə yer qoymuram.

 Bildirirəm ki, mən mənbəni qeyd etmişəm, istəyirsən get tap və dəqiqləşdir. Azərbaycanda mənbələrlə bağlı başlıca problem odur ki, əgər mənbə xarici dildədirsə, xüsusilə insan adları Azərbaycan dilinə transliterasiya ediləndə çətinlik çəkilir. Məsələn, kiril əlifbası ilə yazılıbsa onu Azərbaycan dilinə transliterasiya edirlər. Rus dilini bilməyən adam bunun əslini öyrənməkdə çətinlik çəkə bilər. Bunun üçün də akademik yazı dilini öyrənmək vacibdir”.

Cavid Ağa müəllif hüquqları və informasiyanın natamam təqdimatı məsələsinə də toxunub:

“Bu məsələdə hüququn yəqin ki, sərtləşdirilməsinə ehtiyac var. Müəlliflik hüququ təəssüf ki, işə düşmür. Mən bir çox xəbər saytlarında görürəm ki, hər hansı bir foto dərc edilir, amma fotonun müəllifinin bundan xəbəri yoxdur. Fotonun müəllifinə hər hansı bir ödəniş olunmur. Biz adicə “Vikipediya”ya şəkil yükləyən zaman əlimizə gələn hər materialı yükləyə bilmirik. “Vikipediya” bizdən tələb edir ki, həmin şəklin müəllifini qeyd etməlisən. 

Əgər bu fotonun sahibi sənə icazə veribsə, bunun sübutunu göstərməlisən. Ona görə də, biz istədiyimiz hər şəkli “Vikipediya”ya qoya bilmərik. Hətta fotonun icazəsini bizə kimsə veribsə belə, biz onu sənədli-sübutlu göstərməliyik. Amma Azərbaycanda belə deyil. Tutaq ki, hər hansı bir deputat bir tədbirə qatılıb. Xəbərdə dərc olunan deputatın şəklinin konkret müəllifi var. Ancaq həmin foto yüz dəfə dərc olunsa da, həmin müəllifə hər hansı bir ödəniş edilməyib. 

Saytlarda xəbər agentliklərinə istinad olaraq, onun adını yazırlar. Halbuki hiber link olsa, fikrimcə daha yaxşı və professional olar. Çünki mən xəbərin tam versiyasını görmək istəyirəm, bəlkə sən bu yazını yarımçıq vermisən? Həm bir oxucu kimi, həm də jurnalistika peşəkarlığı baxımından mənə bunun orjinalı lazımdır. Bu çox ciddi bir məsələdir”.

Nazim Hacıyev

Məqalə Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Fikir, söz və məlumat azadlığının, plüralizmin inkişaf etdirilməsi” istiqaməti üzrə hazırlanmışdır.