İnsanlara ədalətli cəmiyyət lazımdır, yoxsa məcburi, azadlıqsız ədalət? KEÇMİŞ MTN ZABİTİ YAZIR

İnsanlara ədalətli cəmiyyət lazımdır, yoxsa məcburi, azadlıqsız ədalət?

1. Yusif peyğəmbər və ədalət anlayışı

Yusif peyğəmbər (ə.s) Quranda və Tövratda hikmətli, ədalətli, dürüst bir insan kimi təqdim olunur. O, Misirdə yüksək vəzifəyə çatanda iqtisadi böhran (qıtlıq) zamanı xalqı xilas etmək üçün ağıllı və planlı şəkildə ehtiyat ərzaq yığdı, sonra bu ehtiyatları xalq arasında bölüşdürdü. Bu, sosial ədalətin bir forması idi — yəni var dövlətin düzgün idarə olunması və insanların ehtiyaclarına görə paylanması.

Amma Yusif peyğəmbər heç vaxt zorla varlılardan alıb kasıblara vermədi. Onun ədaləti mərhəmət, planlama, əmanətə sədaqət və vicdanlı idarəçilik üzərində qurulmuşdu. Yəni dini və əxlaqi əsaslarla ədalət.

2. Lenin və sovet modeli – zorakı ədalət

Lenin isə başqa bir yoldan getdi. O və bolşeviklər:

• Öz ideologiyalarına əsaslanaraq varlı sinifləri zorla mülksüzləşdirdilər,

• Kəndlilərin torpaqları zorla kollektivləşdirildi,

• Zorakılıq, repressiyalar və azadlıqların məhdudlaşdırılması ilə bu “ədalət” sistemi quruldu.

Bu sistem bərabərlik gətirməyə çalışsa da, insanları azadlıqdan, özəl mülkiyyətdən və yaradıcılıq azadlığından məhrum etdi. Ədalət hissi ilə qorxu arasında fərq var.

3. SSRİ-nin dağılması – kasıbların susması

SSRİ dağılanda bu “ədalətli sistem”in müdafiəsinə çox az insan qalxdı, çünki:

• İnsanlar daxildən narazı idilər, amma qorxudan susurdular.

• Sosial təminatlar vardı, amma azadlıq yox idi.

• “Bərabərlik” vardı, amma seçim yox idi.

• Dövlətin təmin etdiyi rifah rəqabətsiz və səmərəsiz idi — məhsullar çatışmır, innovasiya zəif idi.

İnsanlar “ədalətli” sistem istədiklərini deyirdilər, amma əslində azadlıq istəyirdilər.

4. Ədalət, yoxsa azadlıq?

Bu sual çox dərin bir fəlsəfi məsələni əhatə edir:

“İnsanlara doğrudan da ədalətli cəmiyyət lazımdırmı?”

Cavab:

• Bəzi insanlar ədalət (bərabərlik, rifah) istəyir,

• Bəziləri isə azadlıq (seçim, fərdi təşəbbüs) istəyir.

• Amma bu ikisi çox zaman ziddiyyət təşkil edir: tam bərabərlik azadlığı məhdudlaşdırır, tam azadlıq isə bərabərsizliyə yol açır.

Ən ideal cəmiyyət, bu iki dəyəri — azadlıq və ədaləti — tərəzi kimi balansda saxlaya bilən cəmiyyətdir.

İnsanlar nə istəyir?

• Yusif peyğəmbərin arzusu vicdanlı idarəçiliklə ədalətli bir sistem qurmaq idi — zorakılıqla deyil.

• Lenin bunu zorla etməyə çalışdı, nəticədə insanlar ruhdan düşdü.

• SSRİ dağılanda əslində insanlar ədalətli cəmiyyətin yox, azadlığın yoxluğundan yorulmuşdular.

• İnsanlara ədalətli cəmiyyət lazımdır, amma məcburi, azadlıqsız ədalət yox.

Cavanşir Vəliyev

Keçmiş MTN zabiti