İqlim mübarizəsində yeni dilemma: Sİ həm problem, həm də həll ola bilər

Dünyanın iqlim gündəliyində yeni dövr başlayır. BMT Baş Assambleyası və Nyu-York İqlim Həftəsi çərçivəsində keçirilən müzakirələrdə iqlim dəyişmələri ilə yanaşı, süni intellektin sürətli inkişafı, məlumat mərkəzlərinin artan enerji və su tələbatı, həmçinin qalıq yanacağın bahalaşması əsas mövzulardan birinə çevrilib.

Associated Press yazır ki, alimlərin yeni hesabatı planetin vəziyyətinin getdikcə daha ciddi hal aldığını göstərir. Potsdam İqlim Təsirlərinin Tədqiqi İnstitutunun Planetar Sərhədlər Elmi Laboratoriyasının hesabatına əsasən, Yer kürəsinin sağlam fəaliyyəti üçün müəyyən edilmiş 9 əsas ekoloji sərhəddən 7-si artıq keçilib.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, iqlim böhranının təsirləri Asiyada dağıdıcı təbii fəlakətlərin artması ilə daha aydın görünür. Eyni zamanda İran və Ukraynadakı müharibələrin təsiri ilə qalıq yanacağın qiymətlərinin yüksəlməsi enerji və iqlim siyasətini daha da mürəkkəbləşdirir.

BMT-nin iqlim məsələləri üzrə rəhbəri Simon Stiellin sözlərinə görə, iqlim dəyişmələri ərzaq qiymətlərinin və ümumi inflyasiyanın artmasına səbəb olur. Onun bildirdiyinə görə, enerji böhranının ABŞ istehlakçılarına daha yüksək yanacaq qiymətləri formasında təsiri 100 milyard dollardan çox olub.

Süni intellektin iqlim paradoksu

İqlim müzakirələrinin diqqət mərkəzində olan digər məsələ süni intellektdir. Böyük dil modelləri və digər AI sistemlərinin işləməsi üçün çoxsaylı məlumat mərkəzləri tələb olunur. Bu mərkəzlər isə böyük həcmdə elektrik enerjisi və su sərf edir.

BMT rəsmiləri xəbərdarlıq edirlər ki, süni intellektin artan enerji tələbatı kömür, neft və qazdan istifadəni artıraraq atmosferə istixana qazlarının buraxılmasını yüksəldə bilər. Bununla yanaşı, bəzi ekspertlər AI texnologiyalarının enerji sistemlərinin optimallaşdırılması və iqlim problemlərinin həlli üçün mühüm imkanlar yaratdığını düşünürlər.

Massaçusets Texnologiya İnstitutunun enerji və iqlim məsələləri üzrə nümayəndəsi Evelin Vanqın fikrincə, məlumat mərkəzlərinin iqlim və su problemlərinə təsiri daimi olmayacaq. Onun sözlərinə görə, məlumat mərkəzlərinin təxminən beş il ərzində su baxımından neytral vəziyyətə gəlməsi, təxminən on il ərzində isə qlobal istiləşməyə əlavə təsir göstərməməsi mümkün ola bilər.

Bərpa olunan enerji üçün böyük hədəf

Bütün bu problemlərə baxmayaraq, iqlim sahəsində müsbət tendensiyalar da var. Yeni hesabata görə, dünya 2030-cu ilə qədər bərpa olunan enerji gücünü üç dəfə artırmaqla bağlı hədəfə hələ də çata bilər. Lakin bunun üçün enerji keçidinin sürəti əhəmiyyətli dərəcədə artırılmalıdır.

Hesabata əsasən, 2026–2030-cu illər arasında yaradılmalı olan yeni bərpa olunan enerji gücü əvvəlki bütün illərdə qurulan gücün ümumi həcmindən çox olmalıdır. Ötən il bərpa olunan enerjidə rekord artım qeydə alınsa da, mövcud temp qarşıya qoyulan məqsədə çatmaq üçün kifayət etmir.

Beləliklə, dünya iqlim böhranı ilə mübarizədə iki paralel proseslə üz-üzədir: bir tərəfdən günəş və digər bərpa olunan enerji mənbələrinin sürətli inkişafı ümid yaradır, digər tərəfdən isə iqlim dəyişmələrinin təsirləri və süni intellektin artan enerji tələbatı yeni problemlər ortaya çıxarır.

Lalə Mehralı