İran sövdələşmə vasitəsi kimi: böyük güclər öz oyununu oynayır

Tramp, Putin və ABŞ seçkiləri ərəfəsində yeni müharibənin qiyməti: Yaxın Şərqdəki qeyri-sabitliyi kim siyasi üstünlüyə çevirə biləcək?

Tehran daha sərt cavab barədə xəbərdarlıq edir, İsrail bir çox cəbhədə hadisələrin inkişafına hazırlaşır və Vaşinqton gözlənilmədən Moskva ilə dizel yanacağı tədarükü ilə bağlı razılığa gəlir. Bu hadisələrin birləşməsi son Yaxın Şərq böhranından kənara çıxan bir sual doğurur: İranla qarşıdurma hər tərəfin digərinin müharibəsindən qazanc əldə etməyə çalışdığı böyük siyasi sövdələşmədə bir vasitəyə çevrilir?

İran xarici işlər nazirinin müavini Kazım Qəribabadinin Tehranın yeni hücumlara fərqli cavab verəcəyi barədə açıqlaması hərbi təhdidlər, iqtisadi təzyiq və diplomatik manevrlərin təhlükəli birləşməsi fonunda gəlir. İran rəsmisi vurğuladı ki, ölkəsi müharibəyə başlamağa çalışmır, əksinə, özünü müdafiə etməyə və qisas almağa hazırdır. Təkcə bu açıqlama Tehranın yeni hərbi kampaniya qərarı verdiyi anlamına gəlmir. Lakin bu, İran rəhbərliyinin Vaşinqtonu və Təl-Əvivi əvvəlcədən xəbərdar etməyə çalışdığını göstərir: əvvəlki ssenarinin məhdud zərbələrlə təkrarlanması və sonradan danışıqlara qayıtmaq daha çətin ola bilər. Hazırkı şəraitdə hətta lokal hücum belə təkcə İran, İsrail və ABŞ-a deyil, həm də Fars körfəzinin ərəb dövlətlərinə, beynəlxalq gəmiçiliyə və qlobal enerji bazarına təsir edən zəncirvari reaksiyaya səbəb ola bilər.

Bu gün sual müharibənin yenidən başlayacağından çox, mövcud ABŞ-İran qarşıdurmasının daha da kəskinləşməsinin qarşısını almağın mümkün olub-olmayacağı barədədir. Danışıqlar hələ də dalana dirənib və hərbi gərginlik davam edir. “Soufan” Mərkəzi 8 oktyabr tarixli analitik hesabatında xəbərdarlıq edir ki, Vaşinqton və Tehran eyni zamanda, diplomatik kanalları qoruyub saxlayır və mümkün hərbi əməliyyatların yenidən başlamasına hazırlaşır. Mərkəzin məlumatına görə, Amerikanın regionda hərbi mövcudluğunun gücləndirilməsi Donald Trampa əlavə təsir imkanı verir. İran isə Amerika blokadasının qaldırılmasını böhranın həlli üçün əsas şərt kimi görür.

Bu, qaçılmaz müharibə proqnozu deyil, hər iki tərəfin ən pisinə hazırlaşdığı, lakin hələ də diplomatiyadan imtina etmədiyi bir vəziyyət barədə xəbərdarlıqdır. Məhz danışıqlar və hərbi hazırlıqların bu kombinasiyası tarixən səhv hesablamalar üçün şərait yaradır, çünki düşmən güc nümayişini hücuma hazırlıq kimi qəbul edir və əvvəlcə hərəkətə keçmək qərarına gəlir.

İsrailin vəziyyəti xüsusilə narahatedicidir. Baş nazir Benyamin Netanyahu, müdafiə naziri İsrael Katz və təhlükəsizlik qurumlarının nümayəndələri arasında keçirilən görüş barədə məlumatlar göstərir ki, İsrail rəhbərliyi vəziyyətə təkbaşına deyil, bir neçə qarşılıqlı əlaqəli ərazi - İran, Qəzza zolağı və Livan kontekstində baxır. Əlavə bir amil Husilərin Səudiyyə infrastrukturuna hücumlarından sonra Səudiyyə Ərəbistanı ətrafındakı gərginlikdir. 11 oktyabrda Ər-Riyad hava limanına edilən hücumlar Vaşinqtona təzyiqi artırdı, çünki münaqişənin daha da şiddətlənməsi ABŞ müttəfiqlərinin və dəniz enerji yollarının təhlükəsizliyini təhdid edə bilər. Nəticədə, ABŞ administrasiyası bir ziddiyyətlə üzləşir: birbaşa hərbi iştirakı məhdudlaşdırmaq istəyi onu tərəfdaşları qarşısındakı öhdəliklərindən azad etmir, müdaxiləni genişləndirmək isə ölkəni daha böyük bir müharibəyə cəlb etmək riskini daşıyır.

Bəs Tramp ara seçkilərdən əvvəl mövqeyini gücləndirmək üçün İrana qarşı hərbi gərginlikdən istifadə edə bilərmi? Bu ssenarini istisna etmək olmaz, lakin burada siyasi hesablamalar göründüyündən daha mürəkkəbdir. Amerika ictimaiyyətinə konkret təhlükəsizlik məqsədlərinə çatmaq kimi təqdim edilən uğurlu bir əməliyyat prezidentin mövqeyini potensial olaraq gücləndirə bilər. Lakin uzun sürən müharibə, artan yanacaq qiymətləri, daha çox itkilər və inandırıcı nəticənin olmaması xarici siyasət kampaniyasını respublikaçılar üçün ciddi bir problemə çevirə bilər.

Brukinqs İnstitutunun alimi Uilyam Qalston 8 iyun 2026-cı il tarixli təhlilində qeyd edib ki, İranla müharibə Trampın prezidentliyi haqqında təsəvvürə xələl gətirir, inflyasiya təzyiqlərini artırır və demokratlar üçün əlavə seçki imkanları yaradır. Nəticə etibarilə, prezident üçün güc nümayişi kifayət deyil: o, Amerika seçicilərinə ölkənin niyə mübarizə aparmağa davam etdiyini, bunun nə qədər başa gəldiyini və hansı nəticəyə nail olduğunu izah etməlidir. Əgər hərbi əməliyyatlar aydın siyasi nəticə verməzsə, İrana əlavə zərbə seçki üstünlüyü deyil, yeni itkilər mənbəyi ola bilər. Məhz burada 3 noyabrdan əvvəl Amerika qərarlarının mahiyyəti ilə bağlı vacib bir sual ortaya çıxır. Tramp səsvermədən əvvəl əhəmiyyətli bir nəticə əldə etməyə çalışa bilər, lakin bu, mütləq genişmiqyaslı yeni bir əməliyyat demək deyil. Hərbi güc nümayişi, artan sanksiya təzyiqi, dəniz yollarının blokadası, məhdud tətillər və ya diplomatik ultimatum eyni siyasi məqsədi - Ağ Evin nəzarətinin olduğunu nümayiş etdirməyi hədəfləyə bilər. Lakin həddindən artıq eskalasiya əks nəticə verə bilər.

İran ABŞ obyektlərinə və ya ABŞ müttəfiqlərinin infrastrukturuna qarşı qisas alsa və yanacaq qiymətləri artmağa davam edərsə, administrasiya müharibəni genişləndirməklə seçimlərinin məhdudiyyətlərini etiraf etmək arasında seçimlə qarşılaşacaq. Xarici Əlaqələr Şurası münaqişəni Moskva üçün həm iqtisadi fayda, həm də strateji risklər mənbəyi kimi görür, lakin onun təhlili də göstərir ki, müharibənin nəticələri yalnız ABŞ-İran münasibətləri ilə məhdudlaşmır. Sual budur ki, böhrandan kim faydalanacaq və sonda onun uzadılmasının qiymətini kim ödəyəcək.

Bu fonda Trampın Putinlə Rusiya dizel yanacağı tədarükü ilə bağlı razılaşması xüsusilə diqqət çəkir. “Reuters”in 9 oktyabrda verdiyi məlumata görə, Amerika lideri ilkin olaraq 300 min tondan çox dizel yanacağı tədarükünü nəzərdə tutan və əlavə həcmlərin yaxın aylarda çatdırılmasını nəzərdə tutan razılaşmanı elan etdi. Vaşinqton eyni zamanda, bu tədarüklərlə bağlı sanksiyaları müvəqqəti olaraq yumşaltmağa razılıq verdi. Ağ Ev seçkilərdən əvvəl yanacaq tədarükünün artırılması və qiymət təzyiqinin azaldılmasının vacibliyini izah etdi. Lakin bu qərarın siyasi əhəmiyyəti sadə enerji bazarı razılaşmasından daha çox şeyə malikdir. İranla müharibə və ənənəvi təchizat zəncirlərinin pozulması fonunda Vaşinqton Ukrayna ilə bağlı davam edən qarşıdurmaya baxmayaraq, Moskva ilə praqmatik şəkildə münasibət qurmağa hazır olduğunu sübut etdi. Bu, paradoksal bir vəziyyət yaradır: ABŞ Rusiyanı strateji rəqib hesab etməyə davam edir, eyni zamanda, onun üçün əlavə enerji satış kanalı açır.

Rusiya dizel yanacağı Amerika bazarındakı vəziyyəti əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə biləcəkmi? Analitiklər burada ehtiyatlıdırlar. “Əl-Cəzirə” 10 oktyabr tarixli məlumatında Rusiyanın öz bazarına zərər vermədən vəd edilmiş bütün həcmləri tez bir zamanda yerinə yetirmək qabiliyyətinə şübhə edən enerji mütəxəssislərinə istinad etdi. Rusiyanın emal gücü Ukraynanın dron hücumları səbəbindən təzyiq altındadır və son aylarda neft məhsulları ixracı azalıb. Təchizatlar baş versə belə, onların qlobal qiymətlərə təsiri müharibənin yaratdığı pozuntuların miqyası və gəmiçiliyə təhdidlərlə müqayisədə məhdud ola bilər. Buna görə də, Trampın Putinlə razılaşması həm konkret enerji məsələsini həll etmək cəhdi, həm də siyasi siqnal kimi qəbul edilməlidir: Vaşinqton daxili xərcləri azaltmaq üçün sanksiya siyasətini müvəqqəti olaraq tənzimləməyə hazırdır. Lakin hələlik razılaşmanın amerikalılar üçün qiymətlərin aşağı düşməsinə zəmanət verəcəyinə və ya seçkilərin nəticəsini müəyyən edəcəyinə dair heç bir dəlil yoxdur.

Moskva üçün bu vəziyyət xüsusilə əlverişli görünür. Beynəlxalq Sülh üzrə Karnegi Fondu tərəfindən 24 iyunda dərc edilmiş "ABŞ-İran münaqişəsi: Moskva üçün mükəmməl ssenari" adlı təhlildə tədqiqatçı Nikita Smaqin qeyd edib ki, Yaxın Şərqdəki qeyri-sabitlik Rusiyanın eyni zamanda Tehran üzərində təsirini artırmasına və yüksək neft qiymətlərindən əlavə gəlir əldə etməsinə kömək edir. Münaqişənin uzanması beynəlxalq diqqəti Ukraynadan yayındırır və Amerika hərbi resursları uğrunda rəqabət yaradır. Xarici Əlaqələr Şurası mart ayında oxşar bir qiymətləndirmə təqdim edib: artan neft gəlirləri və Qərb silah sistemlərinin Yaxın Şərqə potensial yenidən bölüşdürülməsi Kreml üçün əlavə imkanlar açır. Başqa sözlə, Rusiyanın strateji fayda əldə etmək üçün mütləq müharibədə qalib gəlməsinə ehtiyac yoxdur. Münaqişənin uzun müddət davam etməsi, qlobal enerji bazarlarının gərgin qalması və Vaşinqtonun diqqətinin bir neçə böhran arasında bölünməsi kifayətdir.

Lakin bu, Moskvanın Trampla razılaşma naminə İranı qəsdən qurban verdiyi anlamına gəlmir. Bu nəzəriyyə siyasi cəhətdən cəlbedicidir, lakin açıq mənbələrdə tapmadığım konkret bir razılaşmanın sübutunu tələb edir. Daha dəqiq bir formul, Rusiyanın müharibənin gedişatını birbaşa idarə etməsə belə, onun nəticələrindən öz maraqları üçün istifadə edə bilməsidir. “Chatham House”dan analitik Qreqoyr Rus özünün "Tamaşaçı, faydalanan, iştirakçı: Rusiyanın İran müharibəsindəki strategiyası" adlı tədqiqatında Rusiyanın yanaşmasını məhdud iştirak, iqtisadi qazanc və təsirini qorumaq istəyinin birləşməsi kimi təsvir edir. Moskva İranı tərəfdaş kimi itirməməkdə maraqlıdır, eyni zamanda, ABŞ ilə birbaşa hərbi qarşıdurmadan qaçınır. Bu, müttəfiqi qəsdən tərk etmək və Kremlin Tehranı xilas etmək üçün bütün riskləri öz üzərinə götürmək istəmədiyi böhrandan praqmatik şəkildə istifadə etmək arasındakı əsas fərqdir.

Rusiya-İran tərəfdaşlığının təbiətində daha kəskin bir ziddiyyət özünü göstərir. Karnegi Fondunun analitikləri 17 aprel 2026-cı il tarixli bir məqalədə qeyd etdilər ki, Moskva İrana dron texnologiyası və kəşfiyyat dəstəyi vasitəsilə münaqişədə iştirak etməyə çalışır, lakin Kremlin müharibənin gedişatına təsir etmək qabiliyyəti məhdud olaraq qalır. Yaxın Şərq İnstitutu iyun ayında Rusiyanın İrana dəstəyi ilə bağlı apardığı araşdırmada iki ölkə arasında strateji əməkdaşlığı, o cümlədən kəşfiyyat məlumatlarının paylaşılmasını qeyd edib. Lakin Rusiya-İran Hərtərəfli Strateji Tərəfdaşlıq Müqaviləsində qarşılıqlı müdafiə öhdəliyi yoxdur. Bu o deməkdir ki, iki dövlət arasındakı münasibətləri hərbi ittifaqla eyniləşdirmək olmaz. Çünki birinə hücum avtomatik olaraq digərini müharibəyə girməyə məcbur edir. İran Rusiyadan siyasi, texnoloji və kəşfiyyat dəstəyi ala bilər, lakin Moskvanın onu xilas etmək üçün öz sağ qalmasını və Vaşinqtonla münasibətlərini riskə atacağına dair heç bir zəmanəti yoxdur.

Bu kontekstdə İranın sövdələşmə predmetinə çevrilib-çevrilməməsi məsələsi daha dəqiq məna kəsb edir. Bu, Putinin Trampa enerji güzəştləri müqabilində Tehrandan imtina edəcəyinə söz verdiyi gizli bir razılaşma deyil. Bir neçə prosesin paralel olaraq baş verdiyini düşünmək daha realdır: Vaşinqton müharibənin daxili iqtisadi xərclərini azaltmağın yollarını axtarır, Moskva əlavə gəlir əldə etməyə və Ukraynaya təzyiqi azaltmağa çalışır, Tehran isə öz hərbi və iqtisadi infrastrukturunun daha da məhv edilməsinin qarşısını almağa çalışır. Bu konfiqurasiyada İran özünü əsas xarici himayədarının maraqları ilə həmişə üst-üstə düşməyən tərəfdaş mövqeyində tapmaq riski ilə üzləşir. Lakin bu, Rusiyanın Amerika lideri ilə razılaşma naminə İrandan şüurlu şəkildə imtina etməyə hazır olduğunu sübut etmir. Moskva eyni zamanda, Tehrana kömək edə, artan enerji qiymətlərindən mənfəət əldə edə və Vaşinqtonla praqmatik danışıqlar apara bilər - hətta bu hərəkətlər İran rəhbərliyinin gözləntilərinə zidd olsa belə.

Ən təhlükəli ssenari Trampın məhdud təzyiq artımının uğursuz olduğuna və diplomatik çıxılmazlığın nümayişkaranə hərbi əməliyyatlar vasitəsilə aradan qaldırılmalı olduğuna qərar verməsi halında yaranır. “Soufan” Mərkəzi xəbərdarlıq edir ki, Amerika zərbələrinin yenidən başlaması İranın raketlər və dronlarla cavab verməsinə səbəb ola bilər, ərəb dövlətlərinin infrastrukturuna təsir göstərə bilər və qlobal enerji bazarlarında qarışıqlığı gücləndirə bilər. Amma bunun əks tərəfi də var: Tehran eskalasiyanın daha da artmasının iqtisadi nəticələrini və qalan diplomatik seçimlərini itirmək riskini də nəzərə almalıdır. Buna görə də, hər iki tərəf eyni vaxtda bir-birini təhdid edə və tammiqyaslı toqquşmadan qaçmağa çalışa bilər. Əsas təhlükə ondan ibarətdir ki, hər yeni zərbə rəqibin siyasi hesablamalarını dəyişdirə və onu əvvəlcə gözləniləndən daha sərt cavab verməyə məcbur edə bilər.

Ona görə də, ən ağlabatan nəticə ABŞ və İran arasında yeni müharibənin qaçılmaz olması və ya Putinin artıq Trampla Tehranı qurban vermək barədə razılığa gəlməməsi deyil. Əsl təhlükə müvəqqəti olaraq müxtəlif tərəfləri böhranı uzada biləcək hərəkətlərə sövq edən maraqların yaxınlaşmasındadır. Tramp Amerika seçicilərinə vəziyyətə nəzarət etdiyini və enerji xərclərini azaltmağa qadir olduğunu nümayiş etdirməyə çalışır. Putin yüksək yanacaq qiymətlərindən faydalanmaq və Qərbin Ukraynadan yayınmasından faydalanmaq imkanı qazanır. İran təzyiqi azaltmağa və yeni hücumlara cavab vermək qabiliyyətini qorumağa çalışır. İsrail isə öz növbəsində İranı və dəstəklədiyi qüvvələri daimi hazırlıq tələb edən bir təhdid kimi görür. Lakin bu oyunçuların maraqları vahid, gizli bir strategiyada birləşmir: onlar bir məsələdə birləşə və digərində toqquşa bilərlər.

Məhz buna görə ABŞ-da ara seçkilər vacib amilə çevrilir, lakin yeganə müəyyənedici amil deyil. Tramp seçkidən əvvəl böyük bir eskalasiyadan qaçmaq istəyə bilər, əgər bunu seçki baxımından təhlükəli hesab edirsə. Lakin ABŞ obyektlərinə hücum, hərbçilərin ölümü və ya müttəfiq infrastrukturuna böyük bir zərbə onun hesablamalarını kəskin şəkildə dəyişdirə bilər. Eynilə, Rusiya dizel yanacağının tədarükü ilə bağlı razılaşma İranla bağlı daha geniş bir razılaşmanın bir hissəsi olmaqdansa, daxili iqtisadi böhranı aradan qaldırmaq üçün praqmatik bir cəhd ola bilər. Əksinə, dəlillər mövcud olana qədər bu hadisələr gizli sövdələşmənin sübutu kimi deyil, beynəlxalq böhranın bir-biri ilə əlaqəli elementləri kimi təhlil edilməlidir.

Nəticə etibarilə, əsas sual budur: Yaxın Şərqdəki qeyri-sabitliyi kim siyasi üstünlüyə çevirə biləcək və başqasının strateji hesablamalarının hesabını kim ödəməyə məcbur olacaq? Rusiya enerji şoklarından artıq bəzi iqtisadi faydalar əldə edib, lakin uzun sürən müharibə də ciddi risklər daşıyır. ABŞ təhlükəsizlik məqsədlərinə çatmaq üçün hərbi təzyiqdən istifadə edə bilər, lakin başqa bir zərbənin istənilən siyasi nəticəyə gətirib çıxaracağına zəmanət verə bilməz. İran buna hazır olduğunu nümayiş etdirə bilər. Lakin hər yeni münaqişə mərhələsi onun iqtisadiyyatı və əhalisi üçün xərcləri artırır. Buna görə də, ən çox ehtimal olunan təhlükə əvvəlcədən razılaşdırılmış rol bölgüsündə deyil, öz maraqlarını güdən bir neçə dövlətin regionu tədricən yeni eskalasiya mərhələsinə yaxınlaşdırmasıdır ki, bunun da nəticələrini heç kim tam nəzarət edə bilməyəcək.