İran, Türkiyə, indi də Azərbaycan risk altında Regionu sarsıdacaq proses

Azərbaycanda davam edən quraqlıq və su qıtlığı iqlim dəyişiklikləri ilə bağlı narahatlıqları daha da artırıb. Mütəxəssislər bildirirlər ki, yağıntının azalması, temperaturun normadan yüksək olması və çay hövzələrində su səviyyəsinin enməsi artıq mövsümi deyil, uzunmüddətli tendensiyaya çevrilir. Xüsusilə Kür və Araz çaylarında müşahidə olunan azalma ölkənin su ehtiyatlarına birbaşa təsir göstərir. Bildirilir ki, proses belə davam edərsə, yaxın illərdə içməli su təminatında ciddi risklər yarana bilər.

Bunun qarşısını necə almaq olar?

Globalinfo.az-a danışan biomüxtəliflik üzrə ekspert, ekoloq Arzu Mustafayev deyib ki, hazırkı qlobal böhran fonunda quraqlığın baş verməsi ekosistemi çətin vəziyyətə salır:

“Tehran kimi dünyanın ən böyük şəhərlərindən birində quraqlıq səbəbindən sakinlər təxliyə edilir. Şəhərin Əlborz dağ silsiləsinin ətəyində yerləşməsi su ehtiyatlarını nisbətən artırsa da, İranın digər bölgələri uzun illərdir quraqlıqdan əziyyət çəkir. Hazırda yalnız İranın deyil, Türkiyənin bir çox şəhərləri və regiondakı digər ölkələr də su qıtlığı ilə üzləşiblər. Bu, əhali sıxlığı, tənzimlənməyən demoqrafik artım, sürətli urbanizasiya və sudan plansız istifadənin nəticələridir”.

Arzu Mustafayev

Ekoloq qeyd edib ki, Azərbaycanda da mövsümi quraqlıq və çaylarda azsululuq dövrü müşahidə olunur:

“Hazırda kənd təsərrüfatında su tələbatının aşağı olması durumu qismən yüngülləşdirir. Lakin növbəti illər üçün bu, ciddi xəbərdarlıq siqnalı kimi qiymətləndirilməlidir. Oğuz–Qəbələ su layihəsi ilə bağlı problemlər hələ boru çəkilməmişdən və su rezervuarı istismara verilməmişdən əvvəl də məlum idi. Layihə 1980-ci illərdə hazırlanarkən yeraltı göldən istifadə məsələsi gündəmə gəlmişdi. O zaman Azərbaycan SSR-nin Meşə Təsərüfatı Nazirliyi layihənin Böyük Qafqaz regionunda susevər növlərin, xüsusən şabalıd, fındıq və digər meşə bitkilərinin məhv olmasına gətirib çıxaracağını əsas gətirərək mənfi rəy vermişdi.

Layihənin 2010-cu illərdə reallaşdırılması ilə dağ çaylarının və bulaqların sularında azalma, qrunt sularının səviyyəsində düşmə baş verdi. Min illərdir mövcud olan meşə, kənd təsərrüfatı sahələri ciddi zərər gördü və görür. Yeraltı suların iri həcmdə götürülməsi ümumi su balansının pozulmasına səbəb oldu və bunun əvvəlki vəziyyətinə qayıtması artıq mümkün deyil. Təbiət bərpa olunmağa çalışsa da, resursların məhdudluğu buna imkan vermir. Min illərlə formalaşmış su ehtiyatlarının bir neçə onillikdə intensiv istismarı geohidroloji sistemə ciddi ziyan vurur”.

Ekspert bildirib ki, Bakının su istifadəsi planı yenidən işlənməlidir:

“Oğuz–Qəbələdən gətirilən içməli suyun maşın yuma kimi absurd, məntiqə və reallığa sığmayan məqsədlərə israf edilməsi təbii sərvətlərin qeyri-səmərəli və plansız istifadəsinin göstəricisidir. Bu, həm milli sərvətimizə laqeyd yanaşma, həm də ümumi idarəetmə boşluğudur. Məsələnin kökündə mütəxəssis qıtlığı da dayanır. Mövcud kadrlar problemləri aktuallıq səviyyəsinə çatdırmaqda, qərarvericilərə düzgün yön verməkdə çətinlik çəkirlər.

Bir çox ölkələrdə olduğu kimi, tullantı sularının təmizlənərək texniki məqsədlər üçün yenidən istifadəsi təmin olunmalıdır. Dağlardan, uzaq məsafələrdən böyük zəhmət və yüksək xərc hesabına gətirilən içməli suyun yaşıllaşdırma, “moyka” işlərinə sərf edilməsi məntiqi idarəetmədən uzaqdır. Bütün zavod və müəssisələr istifadədə dərhal texniki suya keçməlidirlər. Hazırkı durum təxirəsalınmaz addımlar tələb edir”.

Ləman İmran
Globalinfo.az