İran və ABŞ arasında danışıqların ən ciddi problemi siyasi etimadsızlıqdır ANALİZ

Tərəflərin bir-birinə ünvanladığı sərt ifadələr - “düşmənçilik siyasəti” kompromis mühitini zəiflədir

İran və ABŞ arasında mümkün razılaşma ilə bağlı aparılan müzakirələr yenidən kəskin bəyanatlarla müşayiət olunur. İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü İsmail Bəkai Vaşinqtonu “məntiqsiz və birtərəfli tələblərdə israr etməkdə” ittiham edib və Tehranın mövqeyinin “qanuni və legitim” olduğunu vurğulayıb. ABŞ tərəfi isə İranın təqdim etdiyi şərtləri qəbulolunmaz hesab edir.

Son açıqlamalar göstərir ki, tərəflər arasında diplomatik dialoq davam etsə də, siyasi və strateji baxımdan uçurum hələ də qalır. ABŞ Prezidenti Donald Trampın İranın cavabını rədd etməsi, prosesin yaxın perspektivdə asanlıqla nəticə verməyəcəyini göstərən əsas siqnallardan biri kimi qiymətləndirilir.

İranın tələbləri üç əsas istiqamət ətrafında formalaşır: sanksiyaların ləğvi, dondurulmuş aktivlərin qaytarılması və regionda hərbi gərginliyin azaldılması. Tehran həmçinin Hörmüz boğazında təhlükəsiz keçidin təmin olunmasını tələb edir və bu məsələyə regional sabitliyin bir hissəsi kimi yanaşır.

ABŞ isə bu tələblərə ehtiyatla yanaşır və onları ya təhlükəsizlik riskləri, ya da geosiyasi balansı dəyişdirə biləcək amillər kimi qiymətləndirir. Bu fərq danışıqların əsas struktur problemini təşkil edir: İran məsələyə “sanksiya və təzyiqin aradan qaldırılması” prizmasından baxır, ABŞ isə “davranış dəyişikliyi və regional nəzarət” modelini üstün tutur.

Hörmüz boğazı məsələsi hazırkı gərginliyin ən həssas elementlərindən biridir. Qlobal neft və qaz tədarükünün böyük hissəsinin keçdiyi bu strateji su yolu həm İranın, həm də Qərbin diqqət mərkəzindədir. İran bu ərazini öz təhlükəsizlik və təsir zonası kimi görür, ABŞ isə burada hər hansı məhdudiyyətin qlobal enerji bazarlarına risk yaratdığını düşünür.

Son məlumatlara görə, Qətərə məxsus LNG tankerinin Pakistan istiqamətində Hörmüz boğazından keçməsi və bunun İran tərəfindən müəyyən səviyyədə razılaşdırıldığı iddiası bölgədə situasiyanın tam blokada deyil, idarə olunan gərginlik modeli üzərində qurulduğunu göstərir.

İran və ABŞ arasında danışıqların ən ciddi problemi təkcə texniki deyil, siyasi etimadsızlıqdır. Tərəflərin bir-birinə ünvanladığı sərt ifadələr - “məntiqsiz tələblər”, “qəbuledilməz şərtlər”, “düşmənçilik siyasəti”-kompromis mühitini zəiflədir.

İranın “müharibə ehtimalı yaranarsa döyüşəcəyik” kimi sərt mesajları, Vaşinqtonun isə maksimalist yanaşmadan imtina etməməsi, prosesin diplomatik çərçivədən çıxma riskini də gündəmdə saxlayır.

Nəticə olaraq hazırkı vəziyyət göstərir ki, İran-ABŞ danışıqları formal olaraq davam etsə də, tərəflər arasında fundamental mövqe fərqləri qalır. Sanksiyalar, regional təhlükəsizlik və enerji marşrutları kimi strateji məsələlərdə kompromis tapılmadığı müddətcə real irəliləyiş ehtimalı məhdud görünür.

Bütün bu faktorlar fonunda proses daha çox “gərginliyin idarə olunması” mərhələsinə bənzəyir, nəinki yaxın perspektivdə geniş razılaşmaya aparan diplomatik həllə.