İranın nüvə dosyesi yenidən BMT də

İranın nüvə dosyesinin BMT Təhlükəslik Şurasına göndərilməsi üçün yeni diplomatik təşəbbüs başlayıb. Təşəbbüsə ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa və Almaniya imza atıb.

Dörd ölkə Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin 35 üzvdən ibarət İdarə Heyətində müzakirədən keçiriləcək qətnamə layihəsi hazırlayıb. Layihədə İranın Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsindən irəli gələn öhdəliklərini yerinə yetirmədiyi bildirilir və Agentliyin baş direktorundan məsələni BMT-yə təqdim etmək tələb olunur. Qətnamə qəbul edilərsə, İranın nüvə məsələsi təxminən 20 ildən sonra ilk dəfə bu formada Təhlükəsizlik Şurasına çıxarılacaq. Beləliklə, söhbət hələ yeni nüvə sazişinin imzalanmasından deyil, İranın mövcud beynəlxalq öhdəliklərinə əməl edib-etməməsinin daha yüksək siyasi instansiyada müzakirəyə çıxarılmasından gedir.

Qərb dövlətlərinin əsas iddiası İranın nüvə materialları və fəaliyyətləri barədə tam məlumat verməməsi, eləcə də beynəlxalq müfəttişlərin yoxlamalarına lazımi şərait yaratmamasıdır. İran Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsinin iştirakçısı olduğu üçün bütün nüvə materiallarını bəyan etməli və onların hərbi məqsədlərə yönəldilmədiyini yoxlamağa imkan verməlidir. Lakin əvvəllər bəyan edilməmiş bir neçə obyektdə uran izlərinin aşkar olunması ilə bağlı araşdırma indiyədək yekunlaşdırılmayıb. 2025-ci ilin iyununda İranın nüvə obyektlərinə zərbələr endirildikdən sonra isə Agentlik müfəttişləri həmin ərazilərə qayıda və zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının taleyini müəyyənləşdirə bilməyiblər. Məhz bu məlumat boşluğu Qərb ölkələrinin narahatlığının əsasını təşkil edir.

Məsələnin ən həssas tərəfi İranın 60 faizədək zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarıdır. Agentliyin zərbələrdən əvvəlki hesablamalarına əsasən, İranın əlində bu səviyyədə zənginləşdirilmiş 440 kiloqramdan artıq uran olub. Nüvə silahı üçün təxminən 90 faizlik zənginləşdirmə tələb edildiyindən 60 faiz artıq texniki baxımdan silah səviyyəsinə çox yaxın hesab olunur. Bununla belə, yüksək zənginləşdirilmiş uranın mövcudluğu İranın artıq nüvə silahına malik olması demək deyil; bunun üçün əlavə zənginləşdirmə, döyüş başlığının hazırlanması və daşıyıcı sistemlə uyğunlaşdırılması lazımdır. Tehran da nüvə proqramının yalnız dinc məqsədlər daşıdığını və müqavilə çərçivəsində atom enerjisindən istifadə hüququna malik olduğunu bildirir.

Hazırkı böhran 2015-ci ildə imzalanmış Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planının tədricən dağılmasının nəticəsidir. Həmin razılaşmaya əsasən, İran nüvə fəaliyyətlərini məhdudlaşdırmalı, bunun müqabilində isə ona qarşı sanksiyalar yumşaldılmalı idi. ABŞ 2018-ci ildə sazişdən çıxdıqdan və Tehrana qarşı sanksiyaları bərpa etdikdən sonra İran da mərhələli şəkildə üzərinə götürdüyü məhdudiyyətlərdən uzaqlaşdı. Sonrakı danışıqlar tərəflər arasında etimadı bərpa etmədi, Avropa ölkələrinin başladığı “snapback” mexanizmi isə BMT sanksiyalarının yenidən qüvvəyə minməsi ilə nəticələndi. İndi hazırlanmış qətnamə həmin prosesdən ayrıca hüquqi addım olsa da, İran üzərində siyasi təzyiqi daha da artırır.

İranın dosyesinin Təhlükəsizlik Şurasına göndərilməsi avtomatik olaraq yeni sanksiyaların tətbiqi və ya hərbi əməliyyatlara icazə verilməsi demək deyil. Şura əlavə məhdudiyyətlər, aktivlərin dondurulması və digər məcburi tədbirlər barədə qərar qəbul edə bilər, lakin belə bir qətnamə Rusiya və Çinin mövqeyi ilə üzləşəcək. Hər iki dövlət İranla bağlı Qərbin yanaşmasını tənqid edir və veto hüququna malikdir. Buna görə Təhlükəsizlik Şurasında sərt qərarın qəbul edilməsi çətin görünür. Bununla belə, məsələnin Şuraya çıxarılması İranın beynəlxalq təcridini dərinləşdirə, Qərbin birtərəfli sanksiyalarına siyasi əsas yarada və gələcək danışıqlarda Tehranın mövqeyini zəiflədə bilər.

Əsas təhlükə diplomatik təzyiqin nəzarətdən çıxaraq yeni qarşıdurma mərhələsinə keçməsidir. İran qətnaməyə cavab olaraq Agentliklə əməkdaşlığı daha da məhdudlaşdıra bilər ki, bu da onun nüvə proqramı ətrafındakı qeyri-müəyyənliyi artırar. Digər tərəfdən, regional hərbi gərginlik şəraitində nüvə dosyesinin Təhlükəsizlik Şurasına daşınması istənilən insidentin daha böyük böhrana çevrilməsi riskini yüksəldir. Qərb dövlətləri qətnaməni İranı yenidən şəffaf əməkdaşlığa və danışıqlara qaytarmaq vasitəsi kimi təqdim edir, Tehran isə bunu siyasi təzyiq və suveren hüquqlarına müdaxilə kimi qiymətləndirir. Buna görə qarşıdakı mərhələdə əsas sual İranın müfəttişlərə giriş verib-verməyəcəyi deyil, tərəflərin diplomatiya üçün hələ də real çıxış yolu saxlayıb-saxlamadığı olacaq.

Züriyə Qarayeva