İranın regional siyasəti dalana dirənir TƏHLİL

İran ətrafında formalaşmış hərbi-siyasi gərginlik artıq təkcə Tehranla Vaşinqton arasında münasibətlərin problemi deyil. Yaxın Şərqdə son günlər baş verən hadisələr də bunu göstərir.

Bu qarşıdurma İsrailin təhlükəsizlik strategiyasından tutmuş Körfəz ölkələrinin iqtisadi maraqlarına, beynəlxalq enerji bazarlarına və regional təhlükəsizlik sisteminə qədər geniş bir coğrafiyanı əhatə edir. ABŞ və İsrailin 2026-cı ilin fevralında İrana qarşı başladığı hərbi əməliyyatlardan sonra əldə olunan müvəqqəti razılaşmalar davamlı sülhə çevrilmədi. İndi isə Donald Tramp administrasiyasının yeni hərbi zərbələr ehtimalını gündəmdə saxlaması, İsrailin İranın hərbi potensialının bərpasından narahatlığı və Tehranın sərt cavab ritorikası vəziyyəti yenidən təhlükəli mərhələyə gətirib çıxarıb. Xüsusilə ABŞ-nin regionda əlavə hərbi qüvvələr yerləşdirməsi göstərir ki, diplomatik danışıqlar davam etsə də, hərbi təzyiq siyasətindən imtina edilməyib. Bununla belə, yeni əməliyyatın qaçılmaz olduğunu söyləmək doğru olmaz. Vaşinqton üçün əsas məsələ İranı nüvə proqramı, raket imkanları və regional fəaliyyəti ilə bağlı güzəştlərə məcbur etməkdir.

Mövcud vəziyyətdə İsrailin mövqeyi xüsusilə diqqət çəkir. Baş nazir Benyamin Netanyahu İranı yalnız nüvə proqramına görə deyil, bütövlükdə İsrailin təhlükəsizliyinə uzunmüddətli təhdid kimi qiymətləndirir. Bu yanaşma Tehranla qarşıdurmanın mahiyyətini daha da mürəkkəbləşdirir. Çünki nüvə obyektlərinə zərbə endirməklə İranın hərbi imkanlarını müəyyən müddət məhdudlaşdırmaq mümkün olsa da, ölkənin siyasi sistemini hərbi vasitələrlə dəyişdirmək tamamilə başqa miqyasda risklər yaradır. Üstəlik, İranın raket və pilotsuz uçuş aparatları potensialının tamamilə sıradan çıxarılması da asan məsələ deyil. ABŞ ilə İsrailin İran məsələsində strateji maraqları üst-üstə düşsə də, yeni əməliyyatın vaxtı və miqyası ilə bağlı yanaşmalarında fərqlər görünür. Vaşinqtonun noyabrın 3-də keçiriləcək aralıq seçkiləri nəzərə alması, İsrailin isə təhlükəsizlik təhdidlərinə daha təcili reaksiya verməyə çalışması bunu göstərir. Əslində, İran üçün əsas təhlükə yalnız növbəti hava zərbələri deyil, uzunmüddətli hərbi təzyiq nəticəsində iqtisadi və müdafiə imkanlarının tədricən zəifləməsidir.

İranın regional siyasətində ən ciddi problemlərdən biri isə illər ərzində formalaşdırdığı silahlı müttəfiqlər şəbəkəsinin artıq Tehran üçün əlavə təhlükəsizlik yükünə çevrilməsidir. Bunun ən aydın nümunəsi Yəməndəki husilərin fəaliyyətidir. Son həftələrdə husilərin Səudiyyə Ərəbistanına raket və pilotsuz uçuş aparatları ilə hücumları regionda yeni qarşıdurma riskini artırıb. İran uzun müddət bu cür qüvvələr vasitəsilə öz sərhədlərindən kənarda təsir imkanlarını genişləndirməyə çalışıb. Lakin hazırkı şəraitdə həmin strategiya əks nəticələr də doğura bilər. Səudiyyə Ərəbistanının enerji infrastrukturu və təhlükəsizliyi üçün yaranan risklər Ər-Riyadı regional müdafiə əməkdaşlığını gücləndirməyə sövq edir. Bu baxımdan İranın qarşısında ciddi dilemma dayanır: regional müttəfiqlərinə dəstəyi davam etdirmək qonşularla münasibətləri daha da gərginləşdirə, həmin qüvvələrdən uzaqlaşmaq isə Tehranın illərlə qurduğu təsir mexanizmlərini zəiflədə bilər. Bununla belə, husilərin hər addımını birbaşa Tehranın əmri kimi qiymətləndirmək üçün ayrıca sübut tələb olunur.

Məhz belə bir şəraitdə oktyabrın 26-da Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistanın yüksək səviyyəli nümayəndələrinin Tehrana səfəri xüsusi siyasi əhəmiyyət daşıyır. Səudiyyə Ərəbistanının müdafiə naziri Xalid bin Salman, Pakistan ordusunun komandanı Asim Munir və Türkiyə kəşfiyyatının rəhbəri İbrahim Kalının İran rəsmiləri ilə təmasları region dövlətlərinin yeni müharibənin qarşısını almaqda nə qədər maraqlı olduğunu nümayiş etdirir. Burada diqqətçəkən məqam odur ki, Tehranla müxtəlif məsələlərdə fikir ayrılıqları yaşayan dövlətlər belə hərbi qarşıdurmanın genişlənməsini öz milli maraqlarına uyğun hesab etmirlər. Çünki İran ətrafında böyük müharibə baş verərsə, bunun nəticələri yalnız İranla məhdudlaşmayacaq. Körfəz ölkələrinin enerji obyektləri, beynəlxalq ticarət yolları və regional iqtisadi sabitlik də ciddi təhlükə ilə üzləşəcək.

Digər tərəfdən, bu diplomatik fəallığı İranın mövqelərinin güclənməsi kimi təqdim etmək də düzgün olmaz. Əksinə, region dövlətlərinin təcili vasitəçilik təşəbbüsləri Tehran ətrafında yaranmış böhranın nə qədər təhlükəli həddə çatdığını göstərir.

Qarşıdurmanın iqtisadi tərəfi isə ən azı hərbi təhlükələr qədər əhəmiyyətlidir. Hörmüz boğazı ətrafında yaranan qeyri-müəyyənlik, neft tankerlərinə hücumlar və ABŞ-nin İran limanlarına tətbiq etdiyi blokada beynəlxalq enerji bazarlarında ciddi narahatlıq yaradıb. Oktyabrın 26-da Brent markalı neftin qiymətinin bir barel üçün 114 dolları keçməsi regiondakı təhlükəsizlik böhranının qlobal iqtisadi nəticələrini göstərir. İran Hörmüz boğazındakı strateji mövqeyindən danışıqlarda təzyiq vasitəsi kimi istifadə etməyə çalışsa da, bu siyasətin öz iqtisadiyyatı üçün də ağır nəticələri var. Neft ixracının məhdudlaşması, sanksiyalar, milli valyutanın dəyər itirməsi və əhalinin alıcılıq qabiliyyətinin zəifləməsi ölkə daxilində sosial narazılığı daha da dərinləşdirə bilər. Üstəlik, pensiyaçıların etirazları, qadın hüquqları ilə bağlı problemlər və siyasi azadlıqların məhdudlaşdırılması hakimiyyətin qarşısında yalnız xarici deyil, daxili legitimlik məsələlərini də aktuallaşdırır. Beləliklə, İranın xarici siyasətdə sərt mövqe nümayiş etdirməsi daxildə yığılıb qalan sosial-iqtisadi problemləri aradan qaldırmır, əksinə, uzunmüddətli qarşıdurma həmin problemlərin həllini daha da çətinləşdirir.

Bütün bu proseslərin fonunda İranın qarşısında duran əsas məsələ hərbi ritorikanı davam etdirməklə diplomatik güzəştlər arasında seçim etməkdən daha genişdir. Tehran bir tərəfdən ABŞ və İsrail qarşısında zəif görünmək istəmir, digər tərəfdən isə yeni hərbi əməliyyatların ölkənin iqtisadi və təhlükəsizlik imkanlarına vuracağı zərərin miqyasını nəzərə almaq məcburiyyətindədir. Nüvə proqramı ilə bağlı danışıqların nəticəsiz qalması, zənginləşdirilmiş uran ehtiyatları ətrafındakı fikir ayrılıqları və sanksiyaların aradan qaldırılması məsələsi qarşıdurmanın əsas düyün nöqtələri olaraq qalır. Bu səbəbdən yaxın perspektivdə həm diplomatik təmasların, həm də qarşılıqlı hərbi təhdidlərin paralel davam etməsi mümkündür. Lakin İran rəhbərliyi anlamalıdır ki, regional təsir imkanlarını qorumaq naminə davamlı qarşıdurma siyasəti yürütmək ölkənin iqtisadi dayanıqlığını və beynəlxalq mövqelərini daha da zəiflədə bilər. Yaxın Şərqdə sabitliyin təmin olunması üçün ABŞ və İsrailin hərbi eskalasiyadan çəkinməsi ilə yanaşı, İranın da nüvə proqramı ətrafında etimad yaradan addımlar atması, qonşularının təhlükəsizlik narahatlıqlarını nəzərə alması və regional silahlı qruplarla münasibətlərinə yenidən baxması vacibdir. Əks halda, Tehran xarici siyasətdə güc nümayiş etdirməyə çalışdığı bir dövrdə həm regional təsir imkanlarının daralması, həm də daxili böhranın dərinləşməsi ilə üzləşə bilər.

Alim Nəsirov