İranın taleyi və ya uçurumun astanasında

Getdikcə dərinləşən böhranın ortasında: İranın gələcəyi yeni rəhbərliyin addımlarından asılıdır

2026-cı ildə İran İslam Respublikası 47 illik tarixində ən təhlükəli və qeyri-müəyyən dövrlərdən birinə qədəm qoydu. Ölkə hələ də 2025-ci ilin iyun ayında İsraillə 12 günlük müharibədəki sarsıdıcı məğlubiyyətdən, hərbi və nüvə infrastrukturuna son zamanlar edilən bir sıra dağıdıcı zərbələrdən və dərin daxili sosial-iqtisadi böhrandan ayılmayıb. Cəmi on il əvvəl nisbətən sabit görünən ayətullah rejimi indi ciddi şəkildə sarsılmış görünür və yaşamaq üçün mübarizə aparmaq məcburiyyətində qalıb.

İranın iqtisadi vəziyyəti fəlakətli olaraq qalır. Hiperinflyasiya, rialın sürətli devalvasiyası, xüsusən də gənclər arasında kütləvi işsizlik, su, elektrik enerjisi və bir çox zəruri malların kəskin çatışmazlığı milyonlarla iranlı üçün tanış bir reallığa çevrilib. Ölkənin geniş neft və qaz ehtiyatlarına baxmayaraq, sanksiyalar, korrupsiya və zəif idarəetmə əhalinin böyük bir hissəsini daimi iqtisadi təzyiq altında yaşamağa məcbur edir. Bir çox ekspert orta təbəqə və gənc nəsillər arasında narazılığın kritik həddə çatdığını qeyd edir.

Rejimin daxili sabitliyi də ciddi suallar doğurur. İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) və təhlükəsizlik qüvvələri nəzarəti saxlasa da, vaxtaşırı baş verən etirazlar göstərir ki, əhalinin əhəmiyyətli bir hissəsi arasında ayətullahların hakimiyyətinin legitimliyi azalmaqda davam edir. İnsanlar sərt ideoloji sistemdən, azadlığa qoyulan məhdudiyyətlərdən, elit korrupsiyadan və ölkənin sosial rifah hesabına davamlı hərbiləşdirilməsindən beziblər.

İranın nüvə proqramı xüsusilə narahatedicidir. 2025-2026-cı illərdəki zərbələrdən sonra Tehran bəzi əsas obyektlərini itirdi, lakin nüvə silahı hazırlamaq ambisiyalarından tamamilə imtina etməyə hazır deyil. Bu, İranı İsrail və ABŞ üçün daimi hədəfə çevirir.

Əgər Vaşinqton daha genişmiqyaslı hərbi əməliyyata başlamaq qərarına gələrsə, ən çox ehtimal olunan seçim nüvə obyektlərinə, SEPAH bazalarına, limanlara və neft infrastrukturuna qarşı güclü və uzunmüddətli hava və raket zərbələri olacaq. Belə bir ssenari rejimə çox ciddi zərbə vura bilər, lakin onun dərhal süqutuna səbəb olması ehtimalı azdır. Böyük quru qüvvələrinin iştirak etdiyi tammiqyaslı quru əməliyyatı Amerika hərbi dairələrində olduqca qeyri-mümkün hesab olunur. İran 2003-cü ildəki İraq deyil. Bu, 90 milyondan çox əhalisi olan, kələ-kötür ərazisi olan, əhalinin bir hissəsi arasında güclü ideoloji motivasiyaya malik və uzun müddət davam edən partizan müharibəsi təcrübəsi olan bir ölkədir. Rejim dağılsa belə, işğalın nəticələri təcavüzkarın özü üçün fəlakətli ola bilər.

İrana qarşı strateji nüvə silahlarının istifadəsinə gəldikdə isə, belə bir ssenari hazırda demək olar ki, mümkün deyil. Nəticələr dəhşətli olardı: bölgənin kütləvi radiasiya çirklənməsi, ekoloji fəlakət, qaçqınların kütləvi axını, Rusiya və Çin ilə münasibətlərin kəskin şəkildə pisləşməsi və mövcud dünya nizamının mümkün dağılması. Heç bir məsuliyyətli güc mütləq zərurət olmadığı təqdirdə belə bir addım atmaz.

Rusiyanın mövqeyi xüsusi diqqətəlayiqdir. Obama administrasiyası dövründə Vladimir Putin ABŞ-ın İrana qarşı hərbi əməliyyatına qəti şəkildə qarşı çıxmışdı. O açıq şəkildə bildirmişdi ki, İrana qarşı genişmiqyaslı müharibə Rusiyanın özünə də təsir edəcək ciddi humanitar fəlakətə səbəb ola bilər. Lakin 2025-2026-cı illərdə, İran həqiqətən də ağır zərbə aldıqda Moskva kifayət qədər təmkinli bəyanatlarla yadda qaldı. Bir çox müşahidəçi Putinin əvvəlki illərdə İrana qarşı təhlükəni şişirdib-şişirtmədiyini, yoxsa Rusiyanın sadəcə olaraq strateji tərəfdaşını ciddi şəkildə müdafiə etmək üçün gücü, resursları və siyasi iradəsinin çatışmadığını düşünür.

Rusiya və İranın son illərdəki siyasəti təəccüblü oxşarlıqlar nümayiş etdirib. Hər iki ölkə Qərblə sərt qarşıdurma yolunu seçib; hər ikisi ideoloji prinsipləri və təhlükəsizlik qüvvələrinin maraqlarını öz xalqlarının real iqtisadi inkişafından və rifahından üstün tutub. Hər ikisi müntəzəm olaraq uzunmüddətli perspektivdə özlərinə ciddi zərər verən addımlar atırlar. İran artıq bu siyasət üçün çox yüksək qiymət ödəyib. Rusiya Ukraynadakı müharibə, sərt sanksiyalar və beynəlxalq təcrid yolu ilə öz xərclərini ödəməyə davam edir.

Növbəti illərdə İran çox güman ki, qeyri-sabit tarazlıq vəziyyətində qalacaq. Rejim repressiyalar, qalıq neft gəlirləri və Rusiya və Çindən gələn yardımlar hesabına yaşaya bilər. Lakin ciddi daxili islahatlar, ideoloji təzyiqin azaldılması və xarici siyasətdə dəyişiklik olmadan yeni böyük bir üsyan və ya tədricən sistemik çöküş riski çox yüksək olaraq qalacaq.

İranın gələcəyi əsasən hazırkı rəhbərliyin yeni reallıqlara qismən də olsa uyğunlaşmaq üçün güc tapıb-tapa bilməyəcəyindən, yoxsa getdikcə daha böyük təcrid və qarşıdurma yolu ilə getməyə davam edib-etməyəcəyindən asılı olacaq. Hələlik bütün tendensiyalar ölkənin səhv istiqamətdə getdiyini göstərir. İran getdikcə dərinləşən böhranın ortasında qalıb.

Müəllif: Aqil Qəhrəmanov

Mənbə: Zerkalo.az

Tərcümə AYNA.AZ-a məxsusdur.