İranla ABŞ razılaşa bilmədi Müharibə sülhdən daha yaxındır

İslamabadda keçirilən İran-ABŞ danışıqları razılaşma olmadan başa çatıb.

Tərəflərdən heç biri bağlı qapılar arxasında nələrin müzakirə olunduğu barədə ətraflı məlumat verməyib. Lakin onlara yaxın mənbələrin sözlərindən və X hesablarındakı paylaşımlarından demək olar ki, eyni fikir ayrılıqlarının davam etdiyi görünür.

Əsas fikir ayrılıqları uranın zənginləşdirilməsi və Hörmüz boğazı ilə bağlıdır:

- İran öz ərazisində minimum zənginləşdirmənin olmasının vacibliyini deyir, lakin ABŞ zənginləşdirmənin sıfıra çatmalı olduğunu bildirir.

400 kiloqramlıq yüksək zənginləşdirilmiş uranın ölkədən çıxarılması ilə bağlı da fikir ayrılıqları var. Danışıqların əvvəlki mərhələsində (40 günlük müharibədən əvvəl) İran nüvə bombası hazırlamaq üçün istifadə riskini aradan qaldırmaq üçün bu uranı durulaşdırmağa razılıq vermişdi, lakin amerikalılar bütün bu ehtiyatların İrandan çıxarılmalı olduğunu bildirirlər. 12 günlük müharibə zamanı Amerika bombardmançıları bu ehtiyatları bunker partladan bombalarla məhv etməyə çalışdılar, lakin onları məhv edə bilmədilər. 40 günlük müharibədə də bunu edə bilmədilər. Hətta iddia olunur ki, Amerika hərbi təyyarələrinin İsfahan ətrafında eniş əməliyyatı bu resursları boşaltmaq üçün nəzərdə tutulmuşdu, lakin onlar uğursuz oldu.

- Əvvəllər Hörmüz boğazı mübahisəsi yox idi, lakin İran 40 günlük müharibə zamanı boğazı bağlamaqla və nəqliyyata nəzarət etməklə bu boğazı ən azı indiyə qədər özü üçün bir alətə çevirdi. İran deyir ki, Hörmüz boğazının hüquqi sistemi dəyişdirilməli və oradan keçən gəmilər boğazın hər iki tərəfində yerləşən İran və Omana rüsum ödəməlidir. Lakin ABŞ bunu da qəbul etmir.

- İran regiondakı bütün müharibələrə son qoymaq istəyir. Yəni bütün müqavimət qüvvələrinə, xüsusən də Livandakı "Hizbullah"a hücumlara son qoyulmalıdır. Lakin ABŞ bunu rədd edir və İranla sülh əldə olunsa belə, İsrailin Livana hücumlarının davam edəcəyini bildirir. 

- Hər iki tərəf sanksiyaların qaldırılması prinsipi ilə razılaşır, ancaq onun metodu və vaxtı ilə bağlı fikir ayrılıqları var.

Görünür, yuxarıda qeyd olunan üç məsələ - nüvə, Hörmüz boğazı və sülhün hərtərəfliliyi - fikir ayrılığının əsas nöqtələridir.

Danışıqların bitməsi müharibənin başlanğıcı deməkdir?

Tərəflər danışıqlarda razılığa gəlməsə də, bu, danışıqların tamamilə uğursuz olması demək deyil. Bəzən danışıqların dayandırılması və ya fasilə verilməsi danışıqların bir hissəsi ola bilər. Reallıq budur ki, həm ABŞ, həm də İran, hər biri öz baxış bucağından və maraqlarından razılığa ehtiyac duyur, eyni zamanda maksimum güzəştlər əldə etmək və qarşılığında minimum güzəştlər etmək istəyirlər.

Buna görə də, yaxın günlərdə vasitəçilərin danışıqları davam etdirmək üçün İran və ABŞ nümayəndələrini yenidən bir araya gətirməsi mümkündür. Lakin əsas məqam odur ki, fikir ayrılığı məsələləri üzrə tərəflər böyük inadkarlıq göstərirlər. Bu, mümkün vasitəçilik yolu ilə orta bir yol və qarşılıqlı məqbul yollar tapılmadığı halda yenidən danışıqlar aparılacağı təqdirdə işi daha da çətinləşdirir.

Hazırda müharibə sülhdən daha yaxındır, çünki proseslər yalnız "müvəqqəti atəşkəs" mərhələsindədir və danışıqlar nəticə verməyib. Müharibənin yenidən 14 günlük atəşkəsdən daha tez başlamasının şahidi ola bilərik, lakin eyni zamanda, danışıqların bərpa edilməsi ehtimalı istisna deyil. Buna görə də, aşağıdakı üç variant və onların nəticələri müzakirə predmetidir:

- Müharibə başlayarsa, onun intensivliyi daha böyük olacaq. Ehtimal ki, müharibə infrastruktura, İrana, ABŞ-nin Cənubi Fars körfəzindəki müttəfiqlərinə və İsrailə strateji dağıntı ilə ciddi təsir göstərəcək.

- Müharibə davam etməzsə, lakin razılaşma əldə edilməzsə, "müharibə yoxdursa, sülh də yoxdur" vəziyyəti İran iqtisadiyyatına ciddi zərər verəcək. İran hələ də Hörmüz boğazına nəzarət edəcək və sanksiyaların bəzi təsirlərini ondan gəlir əldə etməklə kompensasiya etməyə çalışacaq. Lakin Hörmüz boğazı böhran ocağı olaraq qalacaq və hətta gələcəkdə İrana qarşı birgə fəaliyyət üçün qlobal konsensusa səbəb ola bilər.

- Əgər razılaşma əldə olunarsa, bütün dünya, xüsusən də İran faydalanacaq. İranın razılaşmadan nə qədər faydalanacağı razılaşmanın şərtlərindən asılı olacaq.

Hər iki tərəf öz xeyrinə razılaşma istəyir

Çox açıq səbəblərdən İran razılaşma axtarır. Daxili təzyiq altında olan və İrana qarşı mənasız müharibəyə başlamaqda ittiham olunan Trampın özü və respublikaçılar da diplomatik razılaşma ilə qələbə elan etməyə və 7 aydan az müddət qalmış konqres seçkilərinə diqqət yetirməyə can atırlar. Təbii ki, ərəb ölkələrinin müharibəni davam etdirmək üçün möhkəmliyi yoxdur. Dünya başqasının müharibəsinin iqtisadi bədəlini ödəmək istəmir.

İranla ABŞ arasında razılaşmanın olmamasından məmnun qalan yeganə tərəf həmişə İranın beynəlxalq səviyyədə təcrid olunmasını istəyən İsraildir.

Netanyahu əvvəllər Obama və Baydenə İrana qarşı müharibə planı təqdim etmişdi. Hətta Trampın birinci prezidentliyi müddətində onu İrana qarşı müharibəyə getməyə təşviq edirdi, lakin təxminən 40 gün əvvələ qədər ABŞ-nin rəğbətini qazana bilməmişdi.

İsrailin ABŞ-ni İranla hərbi qarşıdurmaya cəlb etmək üçün illərdir davam edən səyləri nəticə verdiyindən, İsrail üçün üstünlük verilən seçim müharibəni İranı neytrallaşdırana qədər davam etdirməkdir.

Onlar üçün bu, "mövcudluq müharibəsi" hesab olunur və buna görə də İsrail strateqləri hesab edirlər ki, bir çox itkilərə baxmayaraq, bu müharibənin nəticəsi İranın neytrallaşdırılması olmalıdır.

Tarixi reallıqlara və İranın daxili potensialına əsaslanaraq, onlar bilirlər ki, İran daxili sabitliyə və inkişafa nail olduqda regional gücə - tarixin müəyyən bir mərhələsində qlobal gücə çevrilib. Yaxın Şərqdə belə bir güc mərkəzinin mövcudluğu, hətta orada İslam Respublikasından başqa bir hökumət qurulsa belə, İsrail üçün heç bir şəkildə arzuolunan deyil. Buna görə də, uzunmüddətli perspektivdə İrandan gələn təhlükə aradan qaldırılmalıdır və dünyanın aparıcı supergücünün İranla müharibəyə girməsindən daha yaxşı fürsət ola bilməz.

İsrailin məqsədi ya İranı vətəndaş müharibəsinə qərq olsa belə, artıq dayana bilməyəcəyi nöqtəyə qədər məhv etmək, ya da ideal olaraq parçalamaqdır. İranla ABŞ arasında münasibətlərin normallaşdırılmasını, sanksiyaların qaldırılmasını və İrana xarici investisiyaların qoyulmasını əhatə edən hər hansı bir razılaşma İsrailin bu strateji məqsədinə ziddir. Buna görə də, heç bir razılaşmanın olmamasından məmnun olan və ABŞ-nin İrana qarşı müharibəsinin davam etməsini üstün tutan yeganə ölkə İsraildir.

Ağarza Elçinoğlu