İstanbulun unudulmuş belarusları KONKRET

“Bolşevik inqilabından qaçan ruslar Mahmutpaşada səyyar satıcılıq edirdilər”.

Bu cümlə doğrudur. Amma hekayənin yalnız bir hissəsidir.

1917-ci ildə Rusiyada rejim dəyişdi. Lakin İstanbulun üzləşdiyi əsas rus mühacir dalğası 1920-ci ilin noyabrında başladı. Krım süqut etdikdən sonra general Vrangelin ordusunun gəmiləri Moda sahillərinə yan aldı. 126 gəmi ilə təxminən 150 min insan İstanbula gəldi.

İşğal altındakı İstanbulun əhalisi bir anda kəskin artdı. Gələnlərin arasında knyazlar da vardı, kazak əsgərləri də, müəllimlər də. Onların çoxu “bir neçə ay burada qalar, sonra evimə qayıdaram” düşünürdü.

Amma qayıda bilmədilər.

Pul tükəndikcə titulların və keçmiş həyatın da əhəmiyyəti qalmadı. Kimisi çiçək satmağa başladı, kimisi qəzet, kimisi oyuncaq. Bu fotoda isə rusların ayaqqabı bağları və müxtəlif xırda əşyalar satdığı görünür. Mahmutpaşa belə səyyar ticarətin əsas məkanlarından birinə çevrilmişdi.

Rus qadınların İstiqlal küçəsindəki bir pasağa sığınaraq çiçək satması da İstanbulun yaddaşında iz buraxdı. Sonralar həmin məkan Çiçək Pasajı adı ilə tanındı.

Lakin İstanbulda məskunlaşan bütün ruslar səyyar satıcı olmadı. Beyoğlunda Rejans, Turkuaz və Maxim kimi restoran və əyləncə məkanları fəaliyyətə başladı. Borş, pirojki, stroqanov və “rus salatı” İstanbulun süfrələrinə daxil oldu.

Qadınlı-kişili çimərliklər, tombala oyunları, kremli tortlar, “Haraşo” kimi ifadələr də həmin illərdə şəhərin gündəlik həyatına daxil olan yeniliklərdən idi.

Rejans restoranında kassirin əslində Sankt-Peterburqdan olan riyaziyyat professoru olduğu barədə bir əhvalat da danışılır. Bu hekayədə müəyyən şişirtmə payı ola bilər. Lakin ümumi mənzərə gerçək idi: Rusiyanın ən savadlı və təhsilli insanları belə yeni həyatlarında küçədə və ya xidmət sektorunda işləməyə məcbur olmuşdular.

Əgər bu fotoşəkil 1926-cı ilə aiddirsə, deməli, ilk böyük mühacirət dalğasının üzərindən artıq bir neçə il keçmişdi. Belarusların böyük hissəsi İstanbuldan sonra Parisə, Belqrada, Sofiyaya, Nyu-Yorka və dünyanın başqa şəhərlərinə dağıldı.

İstanbulda qalanların sayı isə artıq bir neçə min nəfərdən çox deyildi.

Avropaya getmək üçün belə pulu olmayanların arasında limanda dayanıb gəmilərə ümidsiz baxanlar da vardı. Onların arasında hətta keçmiş zadəgan ailələrindən olan qrafinyalar da tapılırdı.

Bir vaxtlar imperiyanın saraylarında və malikanələrində yaşayan insanlar indi İstanbulun küçələrində çiçək, qəzet, oyuncaq və xırda əşyalar satırdılar.

Bu, sadəcə mühacirət hekayəsi deyildi. Bu, bir imperiyanın süqutunun insanların şəxsi taleyində necə əks olunduğunun canlı mənzərəsi idi.

Bu gün Türkiyədə Belarusların nəvələrindən çox azı qalıb. Onlardan geriyə türk mətbəxinə qarışan bir neçə yemək, İstanbulun müxtəlif guşələrində qorunub qalan rus pravoslav kilsələri və bir vaxtlar “bir gün evimizə qayıdarıq” ümidi ilə yaşayan insanların getdikcə unudulan xatirələri qalıb.

İstanbul onların çoxu üçün vətən olmadı.

Amma bir müddətlik də olsa, itirilmiş vətənlərinin yerinə çevrildi.

Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az