İxtiraçı Zinger Gəncədə olubmu?

Şəhərin Cavadxan küçəsində tarixi bir bina var

Qırmızı kərpicli binanın üst tərəfinin quruluşu qəribə deyilmi? Elə bu qəribəliklə o başqa tikililərdən dərhal seçilir. İlk baxışda, bəlkə, heç nə başa düşmək olmur. Amma diqqətlə baxanda tikiş maşınının silueti görünür. O tikiş maşınının ki, az qala, bütün dünyanı, o cümlədən Azərbaycanı, eləcə də Gəncəni gəzib. Söhbət 1851-ci ildə ABŞ-nin Nyu-York şəhərində alman əsilli yəhudi ixtiraçı İsaak Zinger və hüquqşünas Edvard Klarkın təşkil etdiyi şirkətin istehsal etdiyi məşhur “Zinger” tikiş maşınlarından gedir.

...Gəncənin əvvəlcə Yelezavetpolskaya, daha sonra Sabir, indi də Cavadxan adlanan küçəsindəyik. Bu küçə qədim şəhərdə ilk salınan küçələrindən biri hesab edilir. Bəzən “Gəncənin Torqovısı” da deyilən Cavadxan küçəsi Cavad xanın adını daşıyır. Şəhər sakinlərinin və turistlərin sevdiyi bir məkandır. Burada çoxlu qədim tikililər var. Daha çox diqqət çəkən isə böyük əksəriyyətinin qırmızı kərpicdən hörülmüş binaların ikimərtəbəli olmasıdır.Vaxtilə bu binaların 1-ci mərtəbəsi əsasən ticarət üçün ayrılırdı, yuxarı mərtəbələrdə isə yaşayış mənzilləri yerləşirdi. Buradakı yaşayış mənzillərinin və digər evlərin girişi dalanlardan olurdu. Həmçinin küçədə bir çox xarici firmalar, mağazalar və mehmanxanalar fəaliyyət göstərirdi.

Əvvəllər Quberniya Bankı, Pitoyev Bankir Evi, Usubbəyovun kredit bankı kimi binalar da olub burada. XIX əsrin sonlarından bank kimi tikilən binadan, elə indi də bank kimi istifadə edilir. Həmçinin burada çoxlu sayda mağazalar və idarələr fəaliyyət göstərib. Onların sırasında “Rəfiyev qardaşları”nın ticarət evi, “Babayev qardaşları”nın “Qara” və “Sukyasov qardaşları”nın qastronom mağazası, İosif Rudnikin kauçuk mağazası, Hacı Həsənovun mətbəəsi və dəftərxana malları mağazası, “Zarya” sinematoqrafı və sair binalar var. Cavad xan küçəsində, həmçinin Şeyxzamanovlar nəslinin, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurucularından olan Xasməmmədov qardaşlarının yaşadıqları evlər yerləşir. Küçədə xalçaçılıq, rəssamlıq dərnəkləri fəaliyyət göstərir. Burada ən böyük bərpa işləri 2011–2012-ci illərdə aparılıb.

Yazının əvvəlində təsvir etdiyimiz bina - “Zingerin evi”, “Zingerin emalatxanası”, “Zingerin mağazası” adlandırılan ikimərtəbəli bina da Cavadxan küçəsindədir və biz də ona görə həmin küçəyə gəlmişik. Məqsədimiz İsaak Zingerin həyatından, onun dünyaca məşhur “Zinger” tikiş maşınından geniş söhbət açmaq deyil. Sadəcə, bildirmək istəyirik ki, bu tikiş maşını bir brend idi və ailələrin çoxu onu qiymətli əşya kimi qoruyub saxlayırdı. İndinin özündə “Zinger” maşınının ilk buraxılışlarını axtaran, onu fantastik qiymətə almaq istəyən adamlar var.

Zingerin orijinal dizaynı ümumi məişət istifadəsi üçün ilk praktik tikiş maşını idi. Bu maşınlar Rusiyaya ilk vaxtlar xaricdən gətirilirdi və baha olduğu üçün yalnız varlı ailələr ala bilirdi. Nəhayət, şirkət 1896-cı ildə Rusiyada səhmdar cəmiyyət yaradır və 4 il sonra Podolsk şəhərində “Zinger” tikiş maşını istehsal edən fabrik tikilir. Eyni zamanda müxtəlif şəhərlərdə, o cümlədən Gəncədə nümayəndəliklər açılır. Gəncədəki nümayəndəlik, daha doğrusu ilk kirayə ofisi 1888-ci ildə şəhərin Çavçavadze (indiki M.A.Abbaszadə) küçəsində, Mərkəzi poçt binasının yanında olub. Gəncənin XX əsrin əvvəllərində iqtisadi yüksəliş dövrünü yaşayan Zinger nümayəndələri “Yelezavetpolskaya” küçəsində qırmızı kərpicdən ikimərtəbəli bina inşa edir və açdığı nümayəndəliyin ilk rəhbəri yəhudi Bari İohann olur. Yeri gəlmişkən, araşdırmışıq ki, tikiş maşınının təsviri olan bina təkcə Gəncədə deyil, Sankt-Peterburqda mərkəzi küçə hesab edilən Neva prospektində də var.

Ötən əsrin əvvəllərində adı çəkilən binada həm də satış dükanı olmuşdur. Sakinlərinin söylədiyinə görə satıcılardan biri 1922-1939-cu illərdə buradakı evlərin birində yaşamış Əli Məmmədov adlı şəxs olub. Uzun müddət “Zinger” tikiş maşınlarından satdığı üçün ona “Zinger Əli” deyirlərmiş. Bu arada bir nəfər “dayanın, bu dəqiqə gedim onun şəklini tapıb gətirim” – deyərək tələsik yaşadığı evə tərəf getdi və heç beş dəqiqə keçməmiş “Zinger Əli”nin şəklini bizə göstərdi. Şəklin üzünü çəkib özünə qaytararaq minnətdarlıq etdik. Onu da öyrəndik ki, bina 1939-cu ildə sovet hökuməti tərəfindən müsadirə olunmasına baxmayaraq Əli Məmmədov həmin küçədə yenə tikiş maşınları satırmış. Lakin bu dəfə Rusiyanın Podolsk fabrikinin tikiş maşınlarını gətirərmiş.

Cavadxan küçəsindəki evlərdə yaşayan sakinlərin bəzisi İsaak Zingerin özünün Gəncədə olmasını, bir müddət həmin evdə yaşadığını iddia edir. Lakin bunun nə dərəcədə dəqiq olduğunu hələlik nə təsdiq, nə də inkar edə bilirik. AMEA-nın Gəncə Bölməsi Diyarşünaslıq İnstitutunun şöbə müdiri Samirə Qasımova ilə əlaqə saxladıq. Dedi ki, binanın İsaak Zingerin razılığı ilə bu formada tikilməsi faktı çoxdan öz təsdiqini tapıb. Lakin məşhur ixtiraçının Gəncədə olması haqqında heç bir rəsmi məlumat, mənbə yoxdur.

Zinger nümayəndliyi binasından o qədər də uzaqda olmayan şəhər mətbəəsində uzun illər işləmiş Əli İmanovun da fikirləri maraqlı oldu:

– Əslində, mətbəəmiz yaxınlıqda yerləşsə də, biz belə bir binanın mövcudluğundan xəbərsiz idik. Bilmirdik ki, bu qəribə formalı tikili Zinger şirkətinin inşa etdiyi tarixi binadır. Sadəcə, əhəmiyyət verməmişdik. 12–13 il qabaq küçədə təmir-bərpa işləri apararkən bildik ki, həmin şirkətin burada ofisi, satış mağazası, həm də emalatxanası olub. Bütün hallarda bu bizim tariximizdir və o, daha dərindən öyrənilməlidir.

Ə.İmanov düz deyir. Əslində Cavadxan küçəsi başdan-ayağa tam açılmamış tarixdir və qırmızı kərpicli “Zinger evi” də onun bir zərrəciyidir. Elə Cavadxan küçəsinin özünü açıq səma altında bir muzey alandırmaq olar. Tarixin bütün dövrlərinin nişanəsi var burada. Bu yazıda həmin nişanənin yalnız birindən, ulu nənələrimizin, analarımızın göz bəbəyi kimi qoruduqları, evlərin bəzəyi olan “Zinger” maşınını icad edən şəxsin Gəncədə qoyduğu izdən qısaca söhbət açdıq...

Hamlet QASIMOV,
XQ-nin bölgə müxbiri
Gəncə