İyul ayında dünya rekordu: təhlükə böyüyür

Dünya dənizlərinin istiliyi rekord həddə çatıb, Avropada dağıdıcı istilər müşahidə olunur

Avropa İttifaqının Kopernik İqlim Dəyişikliyi Xidməti iyul ayı üçün Atlantik sahillərində və qərbi Aralıq dənizində dəniz səthinin temperaturunun rekord həddə çatdığını və Avropa dənizlərini şiddətli dəniz istiliyi dalğalarının bürüdüyünü aşkar edib. Qlobal miqyasda soyuq qütb bölgələrindən kənarda dəniz səthinin orta temperaturu ay ərzində rekord həddə çatıb və 2023-cü ildə qeydə alınan əvvəlki iyul rekordunu qırıb.

Məlumatlar göstərir ki, Qərbi Avropa rekord həddə ən isti iyun-iyul dövrünü yaşayıb və Aralıq dənizinin bir hissəsini viran qoyan müstəsna istiliyə səbəb olan meşə yanğınları baş verib. Kopernik İDX-dən bildirilib ki, 2026-cı ilin ilk iki yay ayı adi haldan 2,79C daha isti olub. Bu, dörd il əvvəl qeydə alınan əvvəlki rekordu qırıb və mövsümün başlanğıcından bəri müstəsna istiliyin davamlılığını əks etdirir.

Mərkəzi Avropa Avstriya və Slovakiya da daxil olmaqla bir neçə ölkədə milli temperatur rekordlarının düşdüyü isti dalğasından sarsılır. Bu, bitki örtüyünü qurudan və qitəni yanmağa hazırlayan qızmar yayın fəsadlarıdır. Hava Proqnozları üzrə Avropa Mərkəzinin iqlimşünası Samanta Burgess bildirib ki, bu yay iqlim dağılmalarının bir-birini gücləndirən ekstremal hadisələri gücləndirməsinin aydın nümunəsi olub.

O deyib: "Davamlı yüksək təzyiqli sistemlər Qərbi Avropa üzərində istiliyi saxladığı üçün ekstremal temperatur geniş yayılmış quraqlığı da gücləndirib. Torpaq quruduqca təbii soyutma təmin etmək qabiliyyətini itirir və istiliyin daha asan toplanmasına imkan verir."

Qalıq yanacaq çirklənməsi ilə həddindən artıq yüklənən Avropada yazın sonundan bəri bir sıra istilik dalğaları baş verib və iyun, iyul, avqust aylarında şiddətli istiliyin 10.000-dən çox insanın ölümünə səbəb olacağı gözlənilir.

Bildirilir ki, may və iyun aylarında müşahidə olunan geniş yayılmış quraqlıq ötən ay daha da güclənib və Qərbi Avropanın böyük bir hissəsində yağış və torpaq nəmliyi olduqca aşağı olub. Fransa, İspaniya və Almaniya və Böyük Britaniyanın bəzi hissələrini əhatə edən quru bölgələrdə aşağı çay axınları, o cümlədən aşağı axın ölkələrində su təchizatına, suvarma və elektrik stansiyalarına mənfi təsir göstərib. Soyuducu suyun çatışmazlığı səbəbindən ötən həftə Polşada iki kömürlə işləyən elektrik stansiyası, eləcə də Macarıstanın yeganə nüvə elektrik stansiyası 44 illik tarixində ilk dəfə bağlanmaq məcburiyyətində qalıb.

İstilik və quraqlıq Avropa iqtisadiyyatı üçün ən böyük ekoloji təhdidlərdən biridir. Bu yay üçün ilkin hesablamalara görə, iyun ayının istiliyi taxıl fermerlərinə 2 milyard avroluq məhsul itkisinə səbəb olub.

İqtisadçılar xəbərdarlıq edirlər ki, uzunmüddətli zərər, xüsusən də quraqlıq uzun illər davam edərsə, qısamüddətli itkiləri ört-basdır edə bilər. Avro-Aralıq Dənizi İqlim Dəyişikliyi Mərkəzi Avropa İqtisadiyyat İnstitutunun rəhbərlik etdiyi yeni işçi sənədində bildirlir ki, 2015-18-ci illərin meqa quraqlığı Avropaya 439 milyard avroya başa gəlib və kənd təsərrüfatına yüksək, lakin qısamüddətli zərbələr, istehsal və tikintiyə isə aşağı, lakin davamlı təsirlər göstərib. Tədqiqatçılar iddia edirlər ki, ənənəvi metodlar quraqlıqla bağlı iqtisadi itkiləri əhəmiyyətli dərəcədə az qiymətləndirir, çünki illər sonra onları aradan qaldıra bilmir.

Avro-Aralıq Dənizi İqlim Dəyişikliyi Mərkəzi və Milan Politexnik Universitetinin tədqiqatçısı və tədqiqatın aparıcı müəllifi Marta Mastropietro deyir: “Hətta tək bir quraq il belə real iqtisadi ziyana səbəb olur, lakin davamlı quraqlıq fərqlidir: onun təsirləri sektorlar arasında birləşə və illərlə toplanmağa davam edə bilər.

Avropa Meşə Yanğınları Məlumat Sistemi tərəfindən dərc edilən məlumatlar göstərir ki, ilin əvvəlindən bəri AB-də təxminən yarım milyon hektar ərazi yanıb və yanan bitki örtüyü qalın tüstü buraxdığı üçün orta səviyyədən yuxarı çirklənmə ilə müşayiət olunur. Alovlarla mübarizəni çətinləşdirən isti, quru və küləkli şərait ilin bu vaxtı üçün yeni rekordlar qırıb.

Lleida Universitetinin meşə təsərrüfatı mühəndisliyi professoru Viktor Resko de Dios deyir: “İqlim dəyişikliyi meqa-meşə yanğınlarının inkişafı üçün getdikcə daha əlverişli şərait yaradır. Xoş xəbər budur ki, bitki örtüyünün idarə olunması və şəhərsalma yolu ilə problemi əsasən azalda bilərik, lakin, bir şeyi dəqiq bilməliyik: lazımi adaptiv tədbirləri görməsək, vəziyyət qəlizləşəcək"

Lalə Mehralı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb