Kadr islahatları yox, soyad islahatına ehtiyac var

Köhnə reflekslər, yeni kadrlar: soyadın çəkisi hələ də sistemdədir

Azərbaycanın idarəçilik sistemində son illər aparılan islahatlar, struktur dəyişiklikləri və yeni təyinatlar ilk baxışdan “nəsil dəyişikliyi” təsiri yaradır. Lakin müşahidələr göstərir ki, bəzi hallarda bu dəyişikliklər köhnə idarəçilik reflekslərindən tam azad ola bilmir. Sadəcə simalar dəyişir, amma sistem içində kök atmış düşüncə tərzi, loyallıq şəbəkələri və “soyadın çəkisi” hələ də öz gücünü saxlayır.

Köhnə sistemin kodları yeni geyimdə

Yeni təyinatlar fonunda maraqlı bir detal diqqətdən qaçmır: bir çox hallarda gənc kadrlar keçmiş “elita”nın yaxın çevrəsindən gəlir. Onların ad-soyadları, ailə bağları, müəyyən qohumluq əlaqələri hələ də “etimad göstəricisi” kimi qəbul edilir.
Sanki sistem özünü tam yeniləməkdənsə, köhnə strukturun “təhlükəsiz” elementlərini qoruyur. Bu da yeni idarəetmənin qərarvermə prosesində çevikliyi azaldır, dəyişimin sürətini zəiflədir.

AMEA-da rəhbər vəzifələrdə hələ də Mehdiyev dövrünün “akademik qvardiyası” qalır. Onların bir çoxu 2010-cu illərdə təsdiqlənmiş tərkibdəndir.

Eləcə də dövlət strukturlarında, xüsusilə ictimai-siyasi təhlil, media və ideologiya sahəsində hələ də “Mehdiyev xəttindən gələn” kadrlara təsadüf olunur.

Məsələn, bir vaxtlar onun komandasında çalışan Əli Həsənov, Vüsal Qasımlı, Əli Həsənli kimi adlar müxtəlif dövrlərdə fərqli vəzifələrdə bu “mərkəzdən idarəetmə üslubunu” daşıyıblar.

“Yeni nəsil” köhnə məktəbin məzunları

Siyasi müşahidəçilər bildirirlər ki, hazırda önə çıxan bir çox məmur və icra strukturlarında fəaliyyət göstərən gənc rəhbərlər, illər öncə formalaşmış “idarəetmə məktəbi”nin davamçılarıdır.
Bir çox hallarda bu şəxslər əvvəllər Ramiz Mehdiyevin rəhbərlik etdiyi elmi və ideoloji çevrənin təsirindən çıxmayıb. Hətta bəzi qərarların qəbulunda hələ də “mərkəzdən idarəetmə instinkti” özünü göstərir.
Belə bir mənzərə yaranır: siması yenilənmiş, amma düşüncəsi hələ də köhnə olan sistem.

Rəşad Nəbiyev (Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat naziri) yeni texnokrat nəsil kimi təqdim olunur, amma sistemin içində onun fəaliyyəti köhnə idarəetmə instinktləri ilə balanslaşdırılır.
Bəzi gənc icra başçıları və komitə rəhbərləri isə köhnə elita nümayəndələrinin övladları kimi seçilir. Bu da “etimadlı soyad” prinsipinin hələ də işlədiyini göstərir.

Soyad fenomeni, loyallığın parolu

İndi də ölkə idarəçiliyində “soyad” amili bir növ “etimad sertifikatı”na çevrilib. Bəzi məmurlar üçün karyera irəliləyişində şəxsi bacarıqdan çox, “kimin adamı olmaq” və hansı “dairəyə” mənsubiyyət daha həlledici olur.
Bu, yeni nəslin içindən gələn, müstəqil düşüncəyə malik, texnokrat tipli kadrların irəliləməsini çətinləşdirir.
Nəticədə, sistem özünü yeniləmək əvəzinə, qapalı dövriyyə prinsipi ilə işləməyə davam edir,. Köhnə reflekslər yeni formalarda təkrarlanır.
Məmur seçimi mexanizmində “soyadın çəkisi” anlayışı uzun illərdən bəri mövcuddur.
Məsələn, Mehdiyev, Həsənov, Məmmədov, Abdullayev kimi adlar sistem içində bir növ “etibarlılıq siqnalı” kimi qavranılırdı.
Hazırda isə bu tendensiya formal olaraq zəifləsə də, qeyri-rəsmi səviyyədə hələ də təsirini itirməyib. xüsusilə yüksək vəzifələrə təyinatda “kimə bağlı olmaq” hələ də fərdi bacarıqdan üstün tutulur.

Siyasi analitik Əziz Əlibəyli bildirir ki:

“Azərbaycan idarəetmə sistemində ad dəyişib, amma düşüncə köhnədir. Bu, texnokratik kadrların irəliləməsini çətinləşdirir, çünki hələ də sadiqlik və soyad faktoru üstün tutulur”.

Siyasi və sosial nəticələr

Siyasi analitiklər hesab edirlər ki, “soyad siyasəti” uzunmüddətli dövrdə idarəetmə keyfiyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Cəmiyyət dəyişir, informasiya axını sürətlənir, amma qərarvericilər hələ də keçmişin, sovet dövrünün pas atmış “təbəqələnmiş loyallıq sisteminə” söykənirlər.
Bu isə dövlət strukturlarında şəffaflığın azalması, meritokratiyanın zəifləməsi və “formal islahatların” əsas problemə çevrilməsi deməkdir.

Yeni mərhələdə köhnə köklər

Reallıq budur ki, Azərbaycan siyasi sistemində dəyişikliklər baş versə də, bu dəyişikliklərin səmərəliliyi köhnə düşüncə tərzindən azadlıq dərəcəsi ilə ölçülür.
Əgər “soyadın çəkisi” hələ də sistemin seçmə mexanizmini müəyyən edirsə, deməli, dəyişiklik hələ başlanğıc mərhələsindədir.
Köhnə reflekslərdən qurtulmaq üçün yalnız kadr deyil, idarəetmə fəlsəfəsi, təfəkkür dəyişməlidir. Əks halda, yeni adlar köhnə sistemin içində sadəcə fərqli etiketlər kimi qalacaq.

Dəyişməyən reflekslər, dəyişən etiketlər

Bütün bu proseslərin fonunda yeni islahatlar, təyinatlar, struktur dəyişiklikləri olsa da, idarəetmə fəlsəfəsi hələ də tam yenilənməyib.
Əgər vəzifəyə gətirilən şəxs hansısa “tanış soyad”ın daşıyıcısıdırsa, sistem onu daha rahat qəbul edir.
Əksinə, “kənardan gələn”, müstəqil düşüncəyə malik gənc kadrlar üçün qapılar çox vaxt bağlı qalır.

Dəniz Pənahova
Tribuna araşdırma qrupu