Kəlbəcərin tarixi, işğaldan azad edilməsi və yenidən qurulması

Kəlbəcər rayonu 1993-cü ildə işğal edildikdən sonra Ermənistan bölgədə sistemli şəkildə qeyri-qanuni məskunlaşdırma siyasəti həyata keçirmiş, demoqrafik vəziyyəti süni şəkildə dəyişdirməyə çalışmışdır. Bu addım beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə, Cenevrə Konvensiyalarına tamamilə zidd idi və işğal faktının daha da dərinləşməsinə xidmət edirdi.

2020-ci ildə Azərbaycanın Vətən müharibəsində qazandığı tarixi Zəfər nəticəsində Kəlbəcər strateji əhəmiyyətinə görə mühüm rol oynadı. Rayonun azad edilməsi Ermənistanın əsas müdafiə xəttinin çökdürülməsinə və bölgədə yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasına səbəb oldu.

Azərbaycan dövlətinin güclü siyasi iradəsi, ordunun yüksək peşəkarlığı, düzgün strategiya və planlaşdırma nəticəsində Kəlbəcərin işğaldan azad olunması mümkün oldu. Hərbi əməliyyatlarda əldə edilən üstünlük diplomatik masada da öz təsirini göstərdi.

10 noyabr 2020-ci il Üçtərəfli Bəyanatının şərtlərinə əsasən Ermənistan Kəlbəcəri könüllü şəkildə boşaltmalı idi. Lakin geri çəkilmə zamanı erməni silahlı birləşmələri və qeyri-qanuni məskunlaşdırılmış şəxslər meşələri yandırmış, evləri dağıtmış, infrastruktur obyektlərini yararsız hala salmış və öz barbarlığını bir daha nümayiş etdirmişdi.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən təsis edilən “Kəlbəcərin azad olunmasına görə” medalı bu əziz torpaqların geri qaytarılmasında şücaət göstərmiş hərbi qulluqçulara verilərək onların xidmətlərinə yüksək qiymət verildi.

Kəlbəcər qədim tarixə və zəngin arxeoloji irsə malikdir. Buradakı qaynaqlar, kurqanlar, Qalaboynu yaşayış məskənləri, mağaralar, eləcə də Göygöl və saqa-qıpçaq dövrünə aid abidələr bölgənin qədim mədəniyyət mərkəzlərindən biri olduğunu sübut edir.

Coğrafi baxımdan Kəlbəcər ölkənin ən yüksək dağlıq ərazilərindən biridir. Burada dəniz səviyyəsindən 3000 metrdən çox yüksəklikdə yerləşən qayalıqlar, dağ silsilələri və sıx meşələr mövcuddur. Bu amil həm təbii gözəlliyi, həm də strateji mövqeyi baxımından rayonu unikal edir.

Kəlbəcər 1930-cu ildə inzibati rayon statusu almış və o zamandan bəri Azərbaycanın dağlıq regionlarının inkişafında mühüm rol oynamışdır.

1993-cü il aprelin 2-də Ermənistan Silahlı Qüvvələri Kəlbəcəri işğal etmiş, on minlərlə sakin öz yurd-yuvalarından qovulmuş, minlərlə insan faciəvi şəkildə həyatını itirmişdir. Bu hadisə Azərbaycanın ən ağır humanitar fəlakətlərindən biri idi.

30 aprel 1993-cü ildə qəbul edilən 822 saylı Qətnamə Ermənistan ordusunun Kəlbəcərdən dərhal, tam və qeyd-şərtsiz çıxmasını tələb edirdi. Lakin Ermənistan bu sənədləri illərlə icra etmədi və beynəlxalq hüquqa açıq-aşkar məhəl qoymadı.

Azərbaycanın tarixi qələbəsi nəticəsində Kəlbəcərin boşaldılmasının tamamlandığı gün – 25 noyabr rəsmi olaraq Kəlbəcər şəhəri günü elan edildi. Bu tarix böyük qayıdışın rəmzi kimi əbədiləşdirildi.

Hazırlanmış Baş plan çərçivəsində müasir şəhərsalma prinsiplərinə uyğun yeni Kəlbəcərin qurulması nəzərdə tutulur. Bura yaşayış massivləri, sosial infrastruktur, parklar, idman və mədəniyyət obyektləri daxildir.

Azad olunmuş Kəlbəcər şəhərində 524 ailə üçün müasir tipli evlərin inşası planlaşdırılıb. Məscid, məktəb, xəstəxana və digər sosial layihələr də məhəllənin tərkib hissəsidir.

Yanşaq kəndində aparılan yenidənqurma işləri nəticəsində 421 ailənin komfortlu şəkildə yerləşməsi üçün bütün şərait yaradılır.

Zallar kəndi tamamilə yeni infrastruktura malik yaşayış məntəqəsi kimi formalaşdırılır. Burada 487 ailənin daimi yerləşməsi nəzərdə tutulur.

Zar kəndində böyük həcmli tikinti layihələri həyata keçirilir və ümumilikdə 855 ailənin məskunlaşması üçün geniş yaşayış sahəsi salınır.

Regionda əsas infrastruktur layihələrindən biri Toğanalı–Kəlbəcər–İstisu avtomobil yolunun tikintisidir. Bununla yanaşı, elektrik və su təchizatı, alternativ enerji mənbələrinin istifadəsi bölgənin sürətli inkişafına təkan verir.

Kəlbəcərin məşhur “İstisu” mineral bulaqları əsasında tikilən Müalicə-İstirahət Kompleksi regionun turizm potensialını əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Kompleks gələcəkdə Azərbaycanın aparıcı sağlamlıq turizmi mərkəzlərindən biri olacaq.

İstisu mineral su zavodunun yenidən qurulması bu brendin dünya bazarına çıxarılması və region iqtisadiyyatının canlanması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Prezident İlham Əliyevin azad olunmuş Kəlbəcərə etdiyi səfərlər bölgənin bərpa prosesinə xüsusi diqqətin göstəricisidir. Hər bir səfər yeni layihələrin açılışı, təməli və inkişafın növbəti mərhələsinin başlanğıcı ilə yadda qalmışdır. Bu səfərlər həm də Kəlbəcərin dirçəlişinə verilən ən yüksək siyasi dəstəyin bariz nümunəsidir.

Kənan Quliyev

YAP Laçın rayon təşkilatının məsləhətçisi