Kitabı necə oxuyaq? Ənənəvi üsul onlayn kitab oxumaq üsulundan daha faydalıdır

İnformasiya mühitində baş verən dəyişikliklər insanların, xüsusən də gənclərin oxu vərdişlərinin dəyişməsinə səbəb olub.

Keçmişə baxsaq gənclərin əlində müxtəlif kitab, qəzet və jurnal görürdük. Hər gün qəzet köşklərinə baş çəkər, müxtəlif kitabxanalarda saatlarla məlumat əldə etmək üçün qalın kitabları vərəqləyirdilər, əllərində ağır kitablar daşıyırdılar. İndi isə gənclərin əlində kitabdan çox rəqəmsal alətlər görürük. Çünki artıq rəqəmsallıq dövrüdür. Texnoloji yeniliklərin inkişafı oxucular üçün elektron oxu imkanını qazandırdı. Artıq kitab, qəzet və digər oxu vasitələrinin elektron forması mövcuddur ki, bu da hər kəs üçün əlçatan vasitəyə çevrilib.

Bu dəyişiklik təhsil sektorunda da özünü qabarıq şəkildə göstərir. Artıq dərsliklərin, test vəsaitlərinin və müxtəlif əlavə materialların elektron versiyaları mövcuddur. Gənclər üçün vaxt itkisini minimuma endirən, istənilən yerdə oxumağa imkan verən bu vasitələr ənənəvi çap məhsullarına olan tələbatı nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldıb. O zaman belə bir sual ortaya çıxır; hansı faktorlara görə gənclər ənənəvi oxu mədəniyyətindən uzaqlaşırlar?

Təhsil eksperti Rizvan Fikrətoğlu Avtosfer.az-a  açıqlamasında bildirib ki, gənclər uzun mətn oxumaqdansa, vizual və qısa formatda informasiyaya üstünlük verirlər: “Rəqəmsal mühit beyini tez-tez dəyişən informasiyaya öyrədir. Uzun müddət konsentrasiya tələb edən kitab oxuma prosesini rəqəmsal mühit çətinləşdirir. Bir çox gənc çap məhsullarını müasir informasiya tələblərinə uyğun görmür. Onlar üçün telefon, planşet daha praktik və cəlbedici hesab olunur. Evdə valideynlər kitab oxumursa, uşaq və yeniyetmədə də bu vərdiş yaranmır. Çünki uşaq adətən evdəki mühiti götürmüş olur.

Oxu ənənəsi nə qədər erkən yaşda verilsə, davamlılığı bir o qədər də güclü olur. Oxu prosesindən zövq almaq əvəzinə gənclər bunu tapşırıq kimi bunu qəbul edirlər. Həmçinin, hazırlıq kursları, imtahana düşən fənlərin çoxluğu, gündəlik məşğəllər vaxtı da azaldır. Kitabların qiyməti çox gənclər üçün baha kimi görünür. Qəzetlərə də maraq azdır, həm də onların satışı əvvəlki kimi deyil. Kompüter oyunları, sosial media, seriallar, musiqi platformaları gənclərin boş vaxtlarını tam doldurmuş olur. Bu mühitlərdən alınan ani enerji kitab oxumağı demək olar ki, azaldır”.

Maraqlıdır, bəs görəsən sadalanan səbəblərə görə elektron oxu ənənəvi oxunu kölgədə qoyaraq onu tam əvəz edə bilərmi? 

Ekspert bununla bağlı bildirdi ki,  ümumi mənada əvəz edə bilər, amma tam şəkildə yox: “Elektron kitablar və audio kitablar oxu mədəniyyətinin məzmununu dəyişir. Lakin hesab edirəm ki, onu tamamilə sıradan çıxarmır. Elektron kitablarda rahatlıq, əlçatanlıq, vaxt qənaəti, büdcəyə uyğunluq var deyə elektron kitablar və audio kitablar ənənəvi oxunu müəyyən qədər əvəz edə bilər. Qəzətlərə gəlincə, onlayn xəbər portalları artıq klasik qəzet funksiyasını demək olar ki, tam əvəz edir. Amma tam əvəz edə bilməyən tərəflər nədir? Dərin diqqət və yaddaş, kitab atmosferi və emosional bağlılıq, texnoloji yorğunluq var ki, bunları tam əvəz edə bilmir. Araşdırmalar göstərir ki, kağız üzərində oxunan məlumat daha yaxşı yadda qalır, daha dərin təhlillər yaradır. Bəzi oxucular üçün səhifə çevirmək hissi oxu prosesinin bir hissəsidir. Elektron mühit bu hissi tam vermir”.

Müasir təhsil proqramları və məktəb mühiti gənclərin oxu vərdişinin formalaşmasına təsir edən amillərdəndir. Ekspert Rizvan Fikrətoğlu bildirib ki, bu sahədə bəzi çatışmazlıqlar müşahidə olunur: “Müasir təhsil proqramları və məktəb mühiti oxu vərdişlərinin formalaşmasında çox böyük rol oynayır, lakin real vəziyyətdə bu təhsil yetərincə güclü deyil. Təhsil proqramlarının mövcud problemləri var. Təhsil proqramı şagidlərə oxu bacarağı qazandırmalı, mətn analiz etmək və tənqidi düşünmək vərdişlərinə imkan verməlidir. Amma çatışmazlıq var. Oxu əsərlərinin çoxu şagirdlərin maraq dairəsinə uyğun gəlmir. Şagird oxunu zövq kimi yox, tapşırıq kimi qəbul edir. Yaşa uyğun kitablar kifayət qədər inteqrasiya olunmur. Bu isə dərin oxunu zəiflədir. Məktəblərdə müntəzəm olaraq oxu saatlari yoxdur. Bir çox müəllimlər özləri mütailə etmir. Buna görə də, şagirdlərdə motivasiya yarada bilmirlər. Oxu fəaliyyətləri yaradıcı deyil, müzakirə, təqdimat, debat metodları çox az tətbiq olunur. Kitab fondları köhnəlir, yenilənmir. Hazırlıqlar, repititorlar, qiymətləndirmə sistemi şagirdin vaxtını demək olar ki, tam doldurur. Onun vaxtı oxuya deyil, dərs üçün fokuslanır”.

Məsələ burasındadır ki, rəqəmsal mühitin cəlbediciliyi gənclərin oxu davranışına psixoloji və sosial baxımdan da təsir göstərir. Bəs görəsən, gənclərin elektron oxuya üstünlük verməsi onların psixoloji durumuna və qavrama qabiliyyətinə hər hansı təsir göstərirmi? Ənənəvi kitab oxuma ilə rəqəmsal oxu arasında psixoloji fərq varmı?

Klinik psixoloq Gülşən Rüstəmova Avtosfer.az-a bildirib ki, əgər əsas məqsəd qavrama və məlumatı düzgün mənimsəməkdirsə, gənclərin ənənəvi və ya elektron oxuya üstünlük verməsinin heç bir fərqi yoxdur: “İnsanda oxumaq vərdişi varsa bunun fərqi yoxdur. Kitabdan oxuyur, internetdən oxuyur, online kitab oxuyur, audio kitab oxuyur və s. Çünki insanların temperamentləri fərqli olduğuna görə onlar informasiya kanallarını müxtəlif cür istifadə edir və bu çox təbii haldır. Amma sırf oxumaq vərdişi motorikanı inkişaf elətdirir desək, məsələyə bu kontekstdən yanaşsaq, motorikanı biz digər üsullarla da inkişaf etdirə bilərik. Təkcə kitab səhifəsi çevirməyə ehtiyac qalmır. Düşünürəm və gördüyüm nəticələrdən belə anlayıram ki, insanlarda oxumağa vərdiş daha çoxdur və insanlar bunu müzakirə edirlər. Son zamanlar ölkəmizdə klublar yaranıb. Orada hansısa kitabı müxtəlif insanlar müəyyən bir vaxt çərçivəsində oxuyub müzakirəyə çıxarır. İndi insanlar sosial şəbəkələrdə kitab almağı ilə həm nümunə göstərirlər, həm fəxr eləyirlər, bunu paylaşırlar. Vizualist bir insan daha çox vərəqdən, kitabdan və yaxud da ki, elektron kitabdan oxumaq istəyəcək. Çünki onun qəbul kanalı daha çox gördüklərindəndir. Yəni, insanın temperamentindən asılıdır və vərdiş etdiyi bir şey bunun psixolojiyasına mənfi təsir edəcək deyə bir şey yoxdur. Əksinə, insanın öz temperamentinə uyğun olmayan davranış onun psixolojiyasına mənfi təsir göstərir. Əgər qavramaq önəmlidirsə, qavrayışa önəm verilirsə bunun heç bir fərqi yoxdur”.

Nurcan Babək