Köləliyin ləğvi üçün ilk üsyandan 234 il keçir

Köləliyə qarşı ilk üsyan, on milyonlarla insanın azadlıqdan məhrumetmə, məcburi əmək, məcburi nikah və insan alveri kimi şərtlərə məruz qaldığı əsrlər boyu davam edən mübarizə 234 il əvvəl 1791-ci ildə Karib dənizindəki Santo Dominqo adasında başladı.

Bizimyol.info xəbər verir ki, Qərb müstəmləkəçiləri tərəfindən evlərindən qoparılan Afrika əsilli qullar 23 avqust 1791-ci ildə Fransa müstəmləkəçiliyinə qarşı azadlıq mübarizəsinə başladılar.

Təxminən beş il davam edən şiddətli döyüşlərdən sonra qullar nəinki azadlıqlarını qazandılar, həm də müstəqil dövlət qurdular və köləliyi rəsmi şəkildə ləğv edən ilk siyasi quruluşu yaratdılar. Tarixdə "Haiti İnqilabı" kimi tanınan bu proses bütün dünyada ləğvedici hərəkatları ilhamlandırdı.

1998-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı (UNESCO) inqilabın başladığı günü - avqustun 23-ü “Beynəlxalq Qul Ticarəti və Köləliyin ləğvi günü” elan etdi.

YUNESKO ilk anma mərasimini elə həmin il Haitidə, ikincisini isə 1999-cu ildə Seneqalın Qori adasında keçirdi. Bu gün müxtəlif ölkələrdə hər il keçirilən tədbirlər bəşər tarixində köləliyin və qul ticarətinin əhəmiyyətini xatırladır.

Coğrafi kəşflər və müstəmləkəçiliklə sürətlənən qul ticarəti milyonlarla insanı öz yurd-yuvasından qopardı.

Tarixi qeydlər göstərir ki, 25-30 milyon afrikalı Atlantik və Hind okeanları vasitəsilə müxtəlif qitələrə daşınıb. Bu məcburi köç nəinki mədəni strukturları dəyişdirdi, həm də geniş iqtisadi istismar sisteminin əsasını qoydu.

“Üçbucaqlı Ticarət” kimi tanınan transatlantik sistemdə silahlar və sənaye məhsulları Avropadan Afrikaya daşınırdı və bunun müqabilində qullar alver edilirdi.

Qullar Atlantik okeanı boyunca Karib dənizinə və Amerika sahillərinə daşınaraq torpaq sahiblərinə satıldı, burada şəkər, pambıq, qəhvə və tütün kimi məhsullar Avropaya geri göndərildi.

Fransa, İngiltərə, İspaniya, Portuqaliya və Hollandiya orta hesabla 18 ay davam edən bu ticarət dövriyyəsinin əsas aktorları olub.

Qul ticarətinin ikinci əsas yolu Hind okeanı idi. 17-18-ci əsrlərdə avropalı müstəmləkəçilər Komor, Seyşel, Madaqaskar və Mavrikiy kimi adalara demoqrafik quruluşunu dəyişdirərək qullar gətirirdilər.

Köləlik təkcə iqtisadi deyil, həm də ideoloji bir nizam gətirdi, qaradərililərin aşağı, ağların isə üstün olduğu inancı müstəmləkə qanunlarında və ictimai quruluşlarda öz əksini tapdı.

Haiti İnqilabının uğuru köləliyin və irqçiliyin əsaslarını sarsıtdı və köləlik tarixi olan bir cəmiyyətin öz azadlığını qazana və qoruya biləcəyini sübut edən haitililər sonrakı əsrlərdə abolitionist hərəkatlarda və vətəndaş hüquqları uğrunda mübarizədə öncülük etdilər.

Hər il avqustun 23-də UNESCO qul ticarətini xatırladan və onun ləğvini qeyd edən "Qul Yolu" adlı layihə çərçivəsində rəssamları və tədqiqatçıları bu mövzuda kollektiv yaddaşın yaradılmasına töhfə verməyə dəvət edir.

Bu layihəyə illik fotoqrafiya, video və quraşdırma sərgiləri, həmçinin tarixi araşdırmaların, araşdırmaların və müsahibələrin nəşrləri daxildir.

YUNESKO-nun tarixçi və ekspertlərdən ibarət beynəlxalq elmi komitəsi də vaxtaşırı görüşlər keçirməklə bu mövzunu beynəlxalq akademik gündəmdə saxlamağa çalışır.

Dünyada təxminən 50 milyon insan "müasir köləlik" şəraitində yaşayır.

Demək olar ki, hər bir ölkədə quldarlıq rəsmi olaraq qadağan edilsə də, bu gün müxtəlif formalarda mövcud olmaqda davam edir.

BMT məlumatlarına görə, ənənəvi köləlik təcrübələri Mavritaniya, Mali və Niger kimi bəzi Afrika ölkələrində azlıq icmalarına təsir etməkdə davam edir.

Ekspertlər qeyd edirlər ki, klassik mənada köləlik aradan qalxmış kimi görünsə də, qlobal imkan bərabərsizliyi, yoxsulluq və ədalətsizlik yeni istismar sistemini doğurur.

Bu kontekstdə hədə-qorxu, zorakılıq və ya aldatma yolu ilə azadlıqdan məhrum edilmiş və həyat şəraitini dəyişə bilməyən “müasir qulların” sayı hazırda 50 milyona yaxınlaşır.

Hüquqi anlayış olmasa da, “müasir köləlik” termini məcburi əmək, məcburi nikah və insan alveri kimi ağır sui-istifadə təcrübələrini təsvir etmək üçün istifadə olunur.

Beynəlxalq hesabatlar göstərir ki, Hindistan, Çin, Pakistan, Şimali Koreya, Nigeriya, İndoneziya və Konqo müasir köləliyin ən çox yayıldığı ölkələr sırasındadır.

Qadir, Bizimyol.info