“Kömək yolda” deyilmiş Tramp iranlı etirazçıları ayətullahlara “satdı” TƏHLİL

"Nə qədər aciz olduğumuzu düşünürəm: qurtuluşumuz və azadlığımız üçün başqa bir ölkənin bizə hücum etməsi üçün dua edirik”

İranda ötən ilin 28 dekabrında kütləvi etirazlar başladıqdan sonra ABŞ Prezidenti Donald Tramp İran rejiminə hücum etməklə hədələməyə başladı. Artıq bu ilin 2 yanvarında o ABŞ-ın etirazçılara kömək edə biləcəyini açıq şəkildə bildirdi və 13 yanvarda birbaşa hökuməti devirməyə çağırdı. Eyni zamanda, "kömək yoldadır" söylədi. Lakin ABŞ-ın İrana hələlik heç bir hücumu olmayıb. "Washington Post" və "Axios" qəzetləri Trampın ən azı indilik niyə İrana hücum etməkdən çəkindiyini araşdırıb.

Tramp ilk dəfə 2 yanvarda İrana müdaxilə etməklə hədələsə də (əgər İran dinc etirazçıları güllələsə və vəhşicəsinə öldürsə, bu, onların adi təcrübəsidir, ABŞ onların köməyinə gələcək), onun administrasiyası hələ etirazları ayətullahlar rejimi üçün ciddi təhlükə kimi görmürdü. ABŞ kəşfiyyatı əvvəlcə etirazları kifayət qədər güclü hesab etməmişdi. Bu qiymətləndirmə 8 yanvarda, İranda etirazlar kəskinləşəndə dəyişdi.

Yanvarın 9-da Ağ Ev İrandakı etirazlara ABŞ-ın mümkün reaksiyası ilə bağlı ilk yüksək səviyyəli görüş keçirdi. Vitse-prezident J.D.Vens orada ən yüksək vəzifəli şəxs idi. O vaxta qədər İran hakimiyyəti ölkənin internetini bağlamış, ölümcül güc tətbiq etməyə başlamış və küçə etirazçılarını qırmağa başlamışdı.

Bu görüşdən qısa müddət sonra, 10-11 yanvar tarixlərində Trampa İrana zərbə endirmək üçün bir neçə variant təqdim edildiyi barədə məlumatlar yayıldı. Eyni zamanda, İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi gərginliyin azaldılması yolunu müzakirə etmək üçün ABŞ Prezidentinin xüsusi nümayəndəsi Stiv Uitkoffla əlaqə saxladı.

"Günlər sonra bu diplomatik kanal Trampın qərarında mühüm rol oynadı", “Axios” yazır.

13 yanvarda Tramp özü ilk dəfə İrandakı etirazlarla bağlı görüşdə iştirak etdi (əvvəllər o yalnız kəşfiyyat brifinqləri, eləcə də Vens və dövlət katibi Marko Rubiodan hesabatlar almışdı). Məsləhətçilər ona ABŞ-ın hərbi cavab variantlarını, o cümlədən İran rejiminin hədəflərinə hərbi gəmilərdən və sualtı qayıqlardan zərbələr endirməyi təklif etdilər. Tramp mümkün hücuma hazırlıqların başa çatdırılmasını tələb etdi, lakin konkret bir əmr vermədi.

“Axios” və “The Washington Post”un məlumatına görə, 14 yanvarda həm Ağ Ev, həm də Yaxın Şərq Trampın hücum əmri verəcəyini gözləyirdi. İran hava məkanını bağladı. Şəxsi heyət Yaxın Şərqdəki əsas ABŞ hərbi bazasından təxliyə olunmağa başladı. Əmrin Prezidentin milli təhlükəsizlik qrupu ilə günortadan sonrakı görüşündən sonra verilməsi gözlənilirdi. Lakin heç bir əmr verilmədi.

"Tramp vəziyyəti izləməyə davam etmək istəyirdi", - deyə bir mənbə “Axios”a bildirib.

“The Washington Post” qəzetinin məlumatına görə, 14 yanvarda - İrana zərbə endirmək əmrinin gözlənildiyi gün - Uitkoff Trampa İran hakimiyyətindən etirazçıların kütləvi edamlarını “gərginliyin azalması əlaməti olaraq dayandırdıqları” barədə mesaj çatdırdı. ABŞ Prezidenti daha sonra İrandakı vəziyyəti daha barışdırıcı tonda şərh edərkən bu mesaja istinad etdi. Bəlkə də Tramp jurnalistlərin İran rejiminə qarşı təhdidlərinin niyə yerinə yetirilməməsi ilə bağlı suallarını cavablandırarkən bununla simasını xilas edəcəyini düşünürdü. Lakin onu İrana zərbə endirməkdən imtina etməyə məcbur edən əsas səbəblər görünür daha praqmatik idi.

Elə həmin gün, 14 yanvarda Tramp İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahuya zəng etdi. Netanyahu xəbərdarlıq etdi ki, İsrail 2025-ci ilin yayında İranla 12 günlük müharibədən hələ də özünə gələ bilməyib və Tehranın Vaşinqtonun hücumuna mümkün hərbi cavabına hazır deyil. ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki digər müttəfiqləri - Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər və Misir də narahatlıqlarını ifadə etdilər. Onlar Ağ Evi İrana qarşı hərbi əməliyyatlardan çəkinməyə çağırdılar, çünki bunun regionda sabitliyi pozacağına inanırdılar.

Pentaqonun ABŞ-ın hazırda Yaxın Şərqdə İranın əks-hücumunu dəf etmək üçün kifayət qədər hərbi gücünə malik olmadığı barədə qiymətləndirməsi də əhəmiyyətli rol oynadı: son günlərdə Venesuela Prezidenti Nikolas Maduroya qarşı təzyiq kampaniyasının bir hissəsi olaraq Karib dənizində böyük dəniz qüvvələri cəmləşib.

Lakin bəlkə də güc tətbiqinə qarşı əsas arqument, bunun İranda sürətli rejim dəyişikliyinə səbəb olacağına dair zəmanətlərin olmaması idi.

“The Washington Post” qəzetinin məlumatına görə, Tramp ona təklif olunan hərbi variantların istənilən nəticəni verəcəyinə və bütün Yaxın Şərq bölgəsi və özünün "qüsursuz" nüfuzu üçün problem yaratmayacağına əmin deyildi.

"Etirazlar İranda rejim dəyişikliyinə səbəb olacaqmı? Cavab qəti şəkildə "yox"dur. Hücumun mənfi nəticələri rejimi cəzalandırmaq baxımından istənilən faydadan daha çox olacaq. Nəticədə, hamısı xərc-fayda təhlilidir", - Ağ Evə yaxın mənbə qəzetə bildirib.

Mənbələr araşdırma aparan nəşrlərə bildiriblər ki, Tramp hazırda İran rejiminə qarşı hücum etməyi dayandırır, lakin bu seçim hələ də istisna edilmir. Buna baxmayaraq, “The Guardian” yazır ki, təzyiqlər səbəbindən azalan İran etirazlarının bir çox iştirakçısı özlərini xəyanət olunmuş hiss edirlər.

"İran xalqı ona etibar etdi. Əgər Tramp bu qəddar rejimə qarşı heç nə etməsə, bu etibar itiriləcək", - deyə İsfahandakı etirazlar zamanı yaxın dostu öldürülən Kanadada yaşayan iranlı Əzəm Canqravi qəzetə verdiyi açıqlamada bildirib. Deyib ki, "bu, etirazçıları sarsıdacaq. İran xalqı kimin yanında olduğunu və kimə arxasını çevirdiyini unutmayacaq".

"Nə qədər aciz olduğumuzu düşünürəm: qurtuluşumuz və azadlığımız üçün başqa bir ölkənin bizə hücum etməsi üçün dua edirik. Amma indi içim qəzəblə doludur. Düşünürəm ki, Tramp yenidən yolundan geri çəkilib və İran gənclərinin həyatını ““satıb”, - Türkiyədə yaşayan iranlı Anahita deyib.

Anonim Avropa rəsmisinin sözlərinə görə, bir çox iranlı ABŞ Prezidentinin hökuməti dəyişdirməyə kömək edəcəyinə inanırdı və hələ də inanır. “Əgər bu baş verməsə, Tramp tarixə "İran vətəndaşlarını nümayişə təhrik edən və kömək vəd edən, lakin onları tək qoyan" şəxs kimi düşə bilər”, - deyə rəsmi "The Washington Post" qəzetinə bildirib.

Trampın sözlərinin İrandakı etirazlara və rejimin onlara qarşı qəddar reaksiyasına təsirini qiymətləndirmək çətindir. Lakin onlar, şübhəsiz ki, İran hakimiyyətinin ictimai ritorikasına təsir edib. Yanvarın 17-də Ali Rəhbər Ayətullah Əli Xameneyi Trampın minlərlə iranlının ölümündə günahkar olduğunu və onları iğtişaşlara "təhrik etdiyini" bildirdi.

Tramp ayətullahı "xəstə adam" adlandıraraq cavab verdi. O Xameneiyə dedi: "Ölkənin fəaliyyət göstərməyə davam etməsi üçün - hətta çox aşağı səviyyədə belə - rəhbərlik nəzarəti qorumaq üçün minlərlə insanın öldürülməsinə deyil, yaxşı idarəetməyə diqqət yetirməlidir".

İranlı insan haqları fəallarının məlumatına görə, 18 yanvar tarixinə qədər İranda etirazlarda ən azı 3900 nəfər ölüb. Yanvarın 19-da anonim İran rəsmisi ən azı 5000 insanın ölüdüyünü deyib.