Kreditə çıxış çətinləşir Borclanmanın qarşısını almaq, yoxsa...?

Borclanmanın qarşısını almaq, yoxsa maliyyə risklərini idarə etmək?

“Zəruri olmayan xərclər üçün borc götürməyin” tövsiyəsi ilk baxışdan sadə maliyyə məsləhəti təsiri bağışlasa da, əslində, bu çağırış daha geniş iqtisadi məsələləri gündəmə gətirir. Söhbət yalnız insanların necə pul xərcləməsindən deyil, kreditə əlçatanlıqdan, ailə büdcəsinin dayanıqlılığından və əhalinin maliyyə qərarlarını hansı şəraitdə verməsindən gedir. Azərbaycan Mərkəzi Bankının baş direktoru Şahin Mahmudzadənin istehlak kreditləri ilə bağlı açıqlaması da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. AMB rəsmisi kreditləşmə sahəsində tətbiq edilən məhdudiyyətlərin əsas məqsədinin əhalinin həddindən artıq borc yükü altına düşməsinin qarşısını almaq olduğunu bildirir. Eyni zamanda, bank kreditlərinə qoyulan məhdudiyyətlərin qeyri-rəsmi borclanmanı artırdığını təsdiqləyən rəsmi statistikanın olmadığını vurğulayır. Burada iki mühüm məqam var. Birincisi, məsuliyyətli kreditləşmə maliyyə sabitliyi üçün zəruridir; ikincisi, kreditə çıxışın məhdudlaşdırılması insanların maliyyə ehtiyaclarını aradan qaldırmır. Bəs, kredit məhdudiyyətləri niyə vacibdir? Kredit iqtisadiyyatın mühüm maliyyə alətidir. O, insanların zəruri ehtiyaclarını qarşılamağa, sahibkarların fəaliyyətini genişləndirməyə və iqtisadi aktivliyi artırmağa kömək edə bilər. Lakin kreditin faydası onun hansı məqsədlə götürülməsindən və borcalanın geri ödəmə imkanlarından birbaşa asılıdır. Gəliri ilə xərcləri arasında tarazlıq qura bilməyən, mövcud borclarını yeni kreditlər hesabına ödəyən və ya gündəlik istehlakını davam etdirmək üçün mütəmadi borclanan şəxslər zamanla daha ağır maliyyə vəziyyəti ilə üzləşə bilərlər. Belə hallarda kredit müvəqqəti rahatlıq yaratsa da, gələcək gəlirlərin əhəmiyyətli hissəsini əvvəlcədən öhdəlik altına salır.
Məhz buna görə kredit kartlarından istifadəyə, istehlak kreditləri üzrə ödəmə qabiliyyətinə və onlayn kreditlərin rəsmiləşdirilməsinə dair tələblər müəyyən iqtisadi məntiqə əsaslanır. Məqsəd yalnız kredit verilməsini məhdudlaşdırmaq deyil, borcalanın ödəyə bilməyəcəyi öhdəlik götürməsinin qarşısını almaqdır. Ancaq burada mühüm bir fərq var. Kredit riskinin azaldılması ilə kreditə ehtiyacı olan şəxsin maliyyə imkanlarından kənarda qalması eyni məsələ deyil. Tənzimləmə həm maliyyə sistemini, həm də istehlakçını qorumalıdır. AMB rəsmisinin açıqlamasında banklardan kredit ala bilməyən şəxslərin bank olmayan kredit təşkilatlarına və lombardlara müraciət edə biləcəyi də qeyd olunur. Bu, maliyyə bazarında diqqətlə izlənilməli məqamdır.
Bank kreditinə çıxışın məhdudlaşması avtomatik olaraq qeyri-rəsmi borclanmanın artması demək deyil. Bunu təsdiqləmək üçün statistik məlumatlar və borclanma davranışına dair araşdırmalar lazımdır. Lakin alternativ maliyyə mənbələrinə tələbin yarana bilməsi iqtisadi baxımdan nəzərə alınmalı ehtimaldır. Əgər vətəndaşın maliyyə ehtiyacı realdırsa, bankdan imtina alması həmin ehtiyacı aradan qaldırmır. O, başqa kredit təşkilatına müraciət edə, lombard xidmətindən istifadə edə, yaxınlarından borc ala və ya daha riskli maliyyə seçimlərinə yönələ bilər. Bu seçimlərin hər birinin öz şərtləri var. Xüsusilə, borcun ümumi dəyəri, faizlər, komissiyalar, gecikmə cərimələri və girovla bağlı risklər diqqətlə qiymətləndirilməlidir. Lombard kreditində öhdəliyin yerinə yetirilməməsi girov qoyulmuş əmlakın itirilməsi ilə nəticələnə bilər. Buna görə də əsas məqsəd vətəndaşın bir maliyyə kanalından digərinə keçməsini deyil, onun daha ağır borc yükü ilə üzləşməsinin qarşısını almağı əhatə etməlidir. Ona görə də, məsələyə yalnız maliyyə intizamı prizmasından yanaşmaq düzgün olmazdı. Borclanma qərarlarına gəlirlərin səviyyəsi, yaşayış xərcləri, gözlənilməz ödənişlər və yığım imkanları da təsir göstərir.
Gəliri zəruri xərclərini qarşılamağa kifayət etməyən ailə ilə gəliri yetərli olduğu halda plansız istehlaka üstünlük verən şəxsin borclanma səbəbi eyni deyil. Birinci halda problem maliyyə imkanlarının məhdudluğu, ikinci halda isə xərclərin idarə olunması ilə bağlı ola bilər. Bu fərq kredit siyasətinin qiymətləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki borcalanın riskini yalnız kredit tarixçəsi və mövcud öhdəlikləri əsasında deyil, gəlirlərinin sabitliyi və real ödəmə qabiliyyəti ilə birlikdə qiymətləndirmək lazımdır.
Eyni zamanda, maliyyə savadlılığı da mühüm rol oynayır. Vətəndaş kredit götürərkən yalnız aylıq ödənişə deyil, borcun bütün müddət ərzində ona neçəyə başa gələcəyinə baxmalıdır. Aşağı aylıq ödəniş təklifi uzun müddətə hesablandıqda ümumi borclanma xərcinin yüksək olması ehtimalını aradan qaldırmır. Bu baxımdan, düzgün yanaşma hər cür borclanmadan imtina etmək deyil, borcun məqsədini, dəyərini və geri ödənilmə imkanını əvvəlcədən hesablamaqdır. Vətəndaş özünə üç əsas sual verməlidir: Bu xərc həqiqətən vacibdirmi? Borcun bütün xərclərini ödədikdən sonra büdcəmdə kifayət qədər vəsait qalacaqmı? Gəlirim azaldıqda və ya gözlənilməz xərc yarandıqda ödənişləri davam etdirə biləcəyəmmi?
Bu suallara aydın cavab yoxdursa, kredit qərarını təxirə salmaq daha təhlükəsiz seçim ola bilər. Borc insanın maliyyə imkanlarını genişləndirdiyi zaman faydalı alətdir. Gələcək gəlirlərini indidən tükətdiyi və onu yeni borclara möhtac etdiyi zaman isə iqtisadi riskə çevrilir.

Çinarə Ağayeva
Biznes məsləhətçi