Külli miqdarda dövlət vəsaiti, stress və xərc: İmtahan ləvğ edilməlidir

Hər il ölkənin ümumi (9 illik) orta təhsil səviyyəsi üzrə buraxılış imtahanı keçirilir. 

Bu il də aprelin 13-də və 20-də 9-cu sinif şagirdləri buraxılış imtahanı veriblər. 27 apreldə isə ümumi (9 illik) orta təhsil səviyyəsi üzrə növbəti buraxılış imtahanı keçiriləcək. Qeyd edək ki, 11 illik ota təhsil səviyyəsi üzrə buraxılış imtahanlarının nəticəsi şagirdlərin attestat qiymətlərində özünü göstərməklə yanaşı, ali məktəbə qəbul imtahanında da əsas baza rolunu oynayır. Ancaq ümumi (9 illik) orta təhsil səviyyəsi üzrə buraxılış imtahanının nəticələri heç nəyi dəyişmir. 

Yəni, buraxılış imtahanlarında həm az, həm də yüksək bal toplayan şagirdlər təhsillərini davam etdirə bilirlər. Ancaq bu imtahan zamanı şagirdlər həm psixoloji baxımdan stress yaşamalı olur, həm valideynlər repetitorlara külli miqdarda pul xərcləyir, həm də həmin imtahanların təşkili üçün müəyyən məbləğdə vəsait sərf olunur. 

Məsələn, 9 illik orta təhsil səviyyəsi üzrə buraxılış imtahanlarından sonra şagirdlərə attestat verilir ki, ancaq peşə məktəblərinə sənəd verənlər üçün bu sənəd keçərli olur. Digər şagirdlər üçün isə dövlətin müəyyən məbləğdə vəsaiti hesabına hazırlanan bu sənədinin heç bir təsiri olmur, həmin sənəd sentyabr ayında şagirdlərdən yığılır və yəqin ki, arxivlərə göndərilir. 

Ümumiyyətlə, 9-cu sinif üzrə Dövlət İmtahan Mərkəzinin keçirdiyi buraxılış imtahanlarına ehtiyac varmı? 

Təhsil üzrə ekspert Kamran Əsədov “Cümhuriyət”-ə bildirib ki, Azərbaycanda 9-cu sinif buraxılış imtahanlarının keçirilməsi ənənəyə çevrilib və hər il on minlərlə şagird bu imtahanlarda iştirak edir: 

“Statistika göstərir ki, 2023-cü ildə buraxılış imtahanında iştirak edən şagirdlərin 82-84 faizi 10-cu sinfə qəbul olunub və təhsilini davam etdirib. Yəni, buraxılış imtahanında yüksək və ya aşağı bal toplamaq şagirdlərin təhsili davam etdirməsinə, gələcək imkanlarına faktiki olaraq heç bir təsir göstərmir. 

Mövcud qanunvericiliyə görə, “Ümumi təhsil haqqında” Qanunun 8.2-ci maddəsində buraxılış imtahanlarının keçirilməsi nəzərdə tutulsa da, bu imtahanlar yalnız formal qiymətləndirmə funksiyası daşıyır, şagirdin təhsil yolunun seçimi üçün əsl filtr rolunu oynamır. Dövlət İmtahan Mərkəzi hər il bu proses üçün böyük maddi və insan resursları ayırır, yüzlərlə müəllim, təşkilatçı və texniki işçi cəlb olunur, milyonlarla manat vəsait xərclənir. 

Valideyn və şagirdlər isə uzunmüddətli stress, hazırlıq xərcləri və psixoloji təzyiqlə üzləşir, nəticədə imtahan yalnız formal statistik göstərici kimi qalır. Bu imtahanların nəticəsi nə şagirdin gələcək sinifə keçidinə, nə də peşə və ya orta ixtisas təhsili seçiminə real təsir edir, çünki aşağı nəticə göstərənlər üçün də əlavə imtahanlar, düzəliş mexanizmləri və fərdi yanaşma imkanları mövcuddur”. 

Ekspert deyir ki, dünya təcrübəsinə baxsaq, Avropa və Skandinaviya ölkələrinin çoxunda ümumi orta təhsilin sonunda kütləvi buraxılış imtahanları ya keçirilmir, ya da yalnız fərqləndirici və peşə yönümlü mərhələlər üçün tətbiq olunur:

“Almaniyada və Niderlandda imtahanlar yalnız şagirdin akademik və ya peşə yönümlü təhsil seçimi üçün tətbiq edilir,  bu imtahanların nəticəsi real istiqamətləndirici rol oynayır. 

Azərbaycanda isə imtahan nəticələri istənilən təhsil yolunun qarşısında əngəl deyil, yəni buraxılış imtahanları əsasən formal hesabatlılıq və statistika naminə keçirilir. Buraxılış imtahanlarının müsbət tərəfi kimi məktəblərdə minimal nəzarət və ümumi intizam yaratması, müəllim və şagirdlərin ən azı baza səviyyəsində qiymətləndirilməsi üçün mexanizm təqdim etməsi göstərilə bilər. 

Lakin mənfi tərəflər daha çoxdur: imtahanların nəticəsinin təhsilin real davamiyyətinə və keyfiyyətinə təsir etməməsi, resursların səmərəsiz xərclənməsi, şagirdlər üçün əlavə stress və psixoloji yük, müəllimlərin və valideynlərin isə bu prosesə formal yanaşması. Əgər bu imtahanlar ləğv olunarsa və ya köklü şəkildə yeniləşdirilərsə, təhsil sistemində artıq bürokratik yüklər azalar, məktəb və ailələr üçün stress və maliyyə xərcləri minimallaşar, şagirdlərin real bacarıq və maraqlarını ölçən, inkişafı stimullaşdıran yeni qiymətləndirmə mexanizmləri tətbiq oluna bilər. 

Nəticədə, məktəb təhsili formalizmdən çıxaraq şagirdin fərdi inkişafını və təhsil motivasiyasını dəstəkləyən, praktik fayda verən bir sistemə çevrilə bilər. Azərbaycanın təhsil sistemində 9-cu sinif buraxılış imtahanlarının məqsədəuyğunluğu və səmərəliliyi yenidən ciddi şəkildə qiymətləndirilməlidir”. 

Nigar Abdullayeva
"Cebheinfo.az" 

Açar sözlər: İmtahan buraxılış imtahanı Kamran Əsədov