Maliyyə çöküşünə doğru

ABŞ-da büdcə kəsiri 2 trilyon dollara yaxınlaşır

The Globe and Mail-in məlumatına görə, ABŞ maliyyə çöküşünə doğru irəliləyir. ABŞ-ın ümumi milli borcu təxminən 40 trilyon dollar təşkil edir ki, bu da ÜDM-in 120%-ni aşır. Bu arada, ölkə rəhbərliyi daha çox xərc tələb edir və bu, qaçılmaz olaraq fəlakətə səbəb olacaq. Bu sütunu oxuduğunuz zaman ABŞ-ın milli borcu daha 20 milyon dollar artacaq. Günün sonuna qədər daha 9 milyard dollar artacaq; həftənin sonuna qədər isə 60 milyard dollar artacaq ki, bu da Kanada hökumətinin bir il ərzində götürdüyü borcdan çoxdur.

Təkcə ABŞ-ın illik federal büdcə kəsiri 2 trilyon dollara yaxınlaşır. Bu, ÜDM-in təxminən 6%-ni təşkil edir və 2036-cı ilə qədər mövcud vergi və xərc dərəcəsi ilə 9%-ə və ya daha çoxa çatacaq. Bu arada, ümumi milli borc təxminən 40 trilyon dollardır ki, bu da ÜDM-in 120%-ni aşır. Əlbəttə ki, bunun bir hissəsi federal hökumətin özünə borclu olduğu puldur: xüsusən də, Sosial Təminat Fondu tərəfindən əvvəlki illərdə yığılmış profisitlərdən istifadə edərək satın alınan ABŞ Xəzinədarlıq qiymətli kağızları. Konqresin Büdcə İdarəsi hesablayıb ki, bu ehtiyatlar çıxıldıqdan sonra belə, milli borc "cəmi" 32 trilyon dollardır - lakin bu yenə də ÜDM-in 100%-ni üstələyir. Bundan əlavə, bu nisbətin 2036-cı ilə qədər təxminən 140%-ə, 2056-cı ilə qədər isə 175%-ə çatacağı proqnozlaşdırılır.

Hazırda Sosial Təminat ehtiyatları sürətlə tükənir və profisitlər çoxdan kəsirə çevrilib. 2032-ci ilə qədər vəsaitlərin tamamilə tükənəcəyi gözlənilir. Bu zaman, əhəmiyyətli dəyişikliklər istisna olmaqla, hökumət cari vergilər vasitəsilə Sosial Təminat öhdəliklərini yerinə yetirməyə məcbur olacaq. Bu gəlirlər artıq digər öhdəliklər üçün "qorunduğu" üçün bu o deməkdir ki, hökumət fərqi ödəmək üçün daha da dərin borclanmalı olacaq: daha dəqiq desək, 2056-cı ilə qədər hər il ÜDM-in daha 3%-i.

Sosial Təminat Administrasiyasının Himayəçilər Şurası hesablayıb ki, növbəti 75 il ərzində bu sahədə maliyyələşdirilməmiş öhdəliklərin cari dəyərinin təxminən 29 trilyon dollar olacağı gözlənilir.

Qlobal borc rekord həddə - 353 trilyon dollara çatıb və investorların ABŞ-dan üz döndərdiyinə dair əlamətlər var. Bütün bunları topladıqda, təxminən 70 trilyon dollarlıq bir borca baxırsınız. Amma bu, hamısı deyil. Medicare-in (ABŞ hökumətinin yaşlılar və aşağı gəlirlilər üçün tibbi sığorta sistemi) maliyyələşdirilməmiş öhdəliklərini nəzərə alsaq, daha 60 trilyon dollara baxırsınız; və həm mülki, həm də hərbi federal hökumət işçiləri üçün pensiya planı daha 3 trilyon dollar (üstəgəl həmin işçilər üçün maliyyələşdirilməmiş tibbi yardımlar üçün daha 9 trilyon dollar) əlavə edir.

Bunun üzərinə təxminən 3,7 trilyon dollarlıq dövlət və yerli hökumət borcunu və onların pensiya planlarının maliyyələşdirilməmiş öhdəliklərini (cəmi 700 milyard dollar) əlavə etdikdə, təxminən 146 trilyon dollarlıq - ÜDM-in dörd qatı qədər ABŞ dövlət sektoru borcunu alırsınız.

Bir müddətdir ki, ABŞ borcunun alıcıları buna diqqət yetirməyə başlayıblar. 30 illik ABŞ Xəzinədarlıq istiqrazlarının gəlirliliyi 1980-ci illərin əvvəllərindən bəri 40 illik deflyasiya dövründə aşağı düşmüşdü, lakin bu yaxınlarda yenidən artmağa başlayıb. Hazırda bu, 2004-cü ildən bəri ən yüksək səviyyə olan 5,2%-i keçib.

Bu, qismən reallıqdır, çünki bütün dövlət istiqrazları digər emitentlərin istiqrazları ilə alıcılar uğrunda mübarizə aparır və qismən də bütün bu borcla əlaqəli olan gözlənilən inflyasiya artımı üçün bir mükafatdır. Bazar iştirakçıları bir anda ABŞ-ın inflyasiya yolu ilə borc tələsindən çıxmağa çalışacağını və kreditorlara devalvasiya olunmuş dollarla ödəniş edəcəyini gözləyirlər. ABŞ borcunu saxlamaq üçün tələb etdikləri faiz dərəcəsi özlərini bu riskdən qorumaq üçün müvafiq olaraq tənzimlənir.

Hər halda, bu, hər cür çətinliklərlə doludur. Borc üzrə faiz dərəcəsi nə qədər yüksək olarsa, ABŞ hökuməti kreditorlara bir o qədər çox ödəməli olacaq və borcu bir o qədər tez artacaq. Bu gün ABŞ dövlət borcunun faiz xərcləri ÜDM-in təxminən 3,3%-ni təşkil edir. 30 il ərzində onların ÜDM-in payını demək olar ki, üç dəfə artıracağı proqnozlaşdırılır.

Lakin bu, ABŞ borcunun orta faiz dərəcəsinin (hazırda bütün müddətlər üzrə 3,4%) yalnız 4,2%-ə yüksəldiyini fərz etməkdir. Əgər faiz dərəcəsi, məsələn, 5,2%-ə yüksələrsə, ÜDM-ə nisbəti 15%-ə yüksələcək. Orta faiz dərəcəsi 6,2%-də - ABŞ borcuna daha uyğundur - bu nisbət 22,4%-ə çatacaq.

Hətta ÜDM-in 10%-i səviyyəsində belə (və bu, ən yaxşı ssenaridir!), faiz xərcləri bütün federal gəlirlərin yarısından çoxunu istehlak edəcək. (Müqayisə üçün, Kanadanın borc problemlərinin zirvəsində faiz xərcləri federal gəlirin 36%-ni təşkil edirdi.) Daha yüksək faiz dərəcələrində isə... bu, qorxulu bir fikirdir. Amerika Birləşmiş Ştatları maliyyə çöküşünə doğru irəliləyir. Sükan arxasında isə qiymətlərin artmasına baxmayaraq, daha çox xərc təklif edən və Federal Ehtiyat Sistemindən faiz dərəcələrini aşağı salmağı tələb edən bir prezident dayanır.

V.VƏLİLİ
P.S. Məqalədə istifadə olunan faktlar FED-in və digər statistika mərkəzlərinin hesabatlarından götürülüb