Marqaret Hamiltonun xatirəsinə

O, insana Aya çatmağın deyil, ən təhlükəli anda yolu itirməməyin də elmini öyrədənlərdən biri idi

Bəşəriyyətin Aya ilk enişini xatırlayanda gözümüzün önünə üç kişi gəlir: Nil Armstronq, Bazz Oldrin və Maykl Kollinz. Tarixin yaddaşında 1969-cu il iyulun 20-si onların adları ilə yaşayır. Halbuki həmin gün Ayın səthinə toxunan kosmik modulun arxasında başqa bir insanın da zəkası dayanırdı. O, nə astronavt idi, nə də raket konstruktoru idi. Adı Marqaret Hamilton (1936–2026) Yer üzündə, Massaçusets Texnologiya İnstitutunun laboratoriyasında gənc riyaziyyatçı proqram mühəndisi olaraq çalışırdı. 

30 sentyabr 2026 tarixində 90 yaşında vəfat edən bu qadın bəşəriyyətin ən böyük texnoloji zəfərlərindən birinin görünməyən memarlarından biridir. 

1969-cu il iyulun 20-də “Apollo 11” missiyasının “Eagle” adlı Ay modulu enişə hazırlaşarkən bort kompüterində qəfildən 1202, ardınca 1201 xəta siqnalları görünməyə başladı. Kompüterin hesablama imkanları həddindən artıq yüklənmişdi. Hyustonda uçuşu idarə edən mütəxəssislər qarşısında ölüm-dirim məsələsi dayanmışdı: eniş davam etdirilsin, yoxsa dayandırılsın? Lakin Hamiltonun rəhbərlik etdiyi komandanın hazırladığı proqram təminatı gözlənilməz vəziyyət üçün mühüm bir özəlliyə malik idi. Kompüter ikinci dərəcəli tapşırıqları kənara qoyur, eniş üçün həyati əhəmiyyət daşıyan hesablamaları isə davam etdirirdi. Başqa sözlə, maşın bütün tapşırıqları yerinə yetirə bilməyəndə hansılarından imtina etməli olduğunu “bilirdi”. Hyustondakı mütəxəssislər bu xüsusiyyəti nəzərə alaraq enişin davamına icazə verdilər. Bir neçə dəqiqə sonra insan ilk dəfə Ayın səthinə ayaq basdı. 

Hamiltonun böyüklüyü yalnız həmin tarixi anda üzə çıxmadı. O, kompüter proqramlarının yazılmasını texniki yardımçı işdən müstəqil mühəndislik sahəsinə yüksəldən insanlardan biri idi. “Software engineering” – proqram mühəndisliyi anlayışının elmi və peşəkar nüfuz qazanmasında onun müstəsna rolu olmuşdu. Həmin dövrdə kompüterlər nəhəng, yaddaşları son dərəcə məhdud, proqramlaşdırma isə hələ formalaşmaqda olan bir sahə idi. Hamilton və komandası insan səhvinin, texniki nasazlığın və gözlənilməz vəziyyətlərin əvvəlcədən nəzərə alındığı proqramlar hazırlayırdılar. Onların işinin arxasında bu gün də aktual olan mühüm prinsip dayanırdı: etibarlı sistem heç vaxt səhvin baş verməyəcəyinə arxalanmamalıdır; səhv baş verdikdə necə davranacağını da bilməlidir. Müasir aviasiyadan kosmik aparatlara, tibbi avadanlıqlardan kritik kompüter sistemlərinə qədər bu prinsipin əhəmiyyətini görmək mümkündür. 

1969-cu ildə çəkilmiş məşhur bir fotoşəkli var. O, boyuna yaxın hündürlükdə üst-üstə yığılmış proqram siyahılarının yanında dayanıb. Bu, onun rəhbərlik etdiyi komandaların “Apollo” üçün yazdığı proqramların çap olunmuş mətnidir. Fotoşəklin gücü təkcə kağız qalağının böyüklüyündə deyil. O, insan ağlının görünməyən əməyini gözlə görünən hala gətirir. Astronavtların şücaəti milyonlarla insanın gözü qarşısında baş verirdi, Hamilton və həmkarlarının əməyi isə laboratoriyalarda, hesablamalarda, saysız-hesabsız yoxlamalarda yaşayırdı. Onun elmi irsi kosmonavtika tarixində mühüm bir həqiqəti təsdiqlədi: kosmik fəzanı fəth etmək üçün güclü raketlər kifayət deyil; həmin raketləri idarə edən sistemlərin etibarlılığı da həlledicidir. 2016-cı ildə ABŞ prezidenti Barak Obama ona ölkənin ən yüksək mülki təltiflərindən olan Prezident Azadlıq Medalını təqdim etdi. 

Hamiltonun ölümündən sonra onun həyatına yalnız böyük bir qadın alimin uğur hekayəsi kimi baxmaq azdır. Onun kosmonavtikaya ən böyük töhfəsi insanla maşın arasındakı münasibətin mahiyyətini dəyişdirməsində idi. Hamilton göstərdi ki, mürəkkəb texnologiyanın həqiqi gücü yalnız əmrləri qüsursuz yerinə yetirməsində deyil, gözlənilməz vəziyyətlər qarşısında dayanıqlığını qorumasındadır. Bu gün süni intellektin getdikcə daha çox qərar qəbul etdiyi bir dünyada həmin düşüncə əvvəlkindən də böyük əhəmiyyət daşıyır. Maşına nəyi etməyi öyrətmək kifayət deyil; ona nə vaxt dayanmalı, hansı əməliyyatdan imtina etməli və hansı vəzifəni üstün tutmalı olduğunu da müəyyənləşdirmək lazımdır. 1969-cu ildə Ayın səthinə enən insan idi. Ancaq o insanın sağ-salamat enə bilməsində həlledici payı olanlardan biri Yer üzündə, kompüterin qarşısında çalışan bir qadın idi. Marqaret Hamiltonun adı məhz buna görə kosmonavtika tarixində qalacaq: o, insana Aya çatmağın deyil, ən təhlükəli anda yolu itirməməyin də elmini öyrədənlərdən biri idi.