Mehmet Yüce: İlham Əliyevin Qazaxıstana səfəri geoyasətdə yeni türk oxu nun formalaşdığını nümayiş etdirir

"Son illərdə Avrasiyada yaşanan geosiyasi transformasiyalar türk dünyası ölkələrinin xarici siyasət prioritetlərini yenidən formalaşdırıb. Qlobal güc rəqabətinin kölgəsində qalan Mərkəzi Asiya və Qafqaz bu gün öz daxili dinamikasına malik yeni regional kimlik yaratmağa çalışır. Başa düşmək lazımdır ki, Prezident İlham Əliyevin Qazaxıstana dövlət səfəri təkcə diplomatik təmas deyil, həm də türk dünyasının gələcəyinə doğru strateji addımdır. Səfərin vaxtı, onun simvolik dili və imzalanmış protokollar nümayiş etdirir ki, Azərbaycan-Qazaxıstan münasibətləri ənənəvi dostluq səviyyəsini aşaraq "institusionallaşmış strateji tərəfdaşlığa" doğru irəliləyib".

Bu sözləri Oxu.Az-a müsahibəsində Türkiyənin Bursa Uludağ Universitetinin professoru Mehmet Yüce Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Qazaxıstana dövlət səfərinin əhəmiyyətindən danışarkən deyib.

Yüce vurğulayıb ki, səfər zamanı göstərilən qarşılıqlı jest və hörmət onun tarixi əhəmiyyətini nümayiş etdirir:

"İlham Əliyevin Astanaya səfəri klassik protokolun hüdudlarını aşan bir qarşılanma kimi həyata keçib. Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin hava limanında İlham Əliyevi qarşılaması səfərin adi diplomatik təmasdan kənara çıxdığını nümayiş etdirir. Tokayevin çıxışlarında tez-tez işlətdiyi "qardaş dövlət" və "ortaq tarix"in vurğulanması iki ölkə arasındakı münasibətlərə simvolik dərinlik qatıb, onları türk dünyasının inteqrasiya idealı ilə əlaqələndirib. Beləliklə, diplomatik jestlər Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) diskursiv təməlinə uyğun mədəni-diplomatik kimliyin qurulmasına xidmət edib".

Mehmet Yüce səfər zamanı nəqliyyat və kommunikasiya dəhlizləri ilə bağlı verilən mesajların geostrateji əhəmiyyətini də vurğulayıb:

"Səfərin gündəmində ən diqqətçəkən məsələlərdən biri Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi (Orta dəhliz) olub. Çindən Avropaya uzanan bu marşrut Rusiya və İrandan yan keçən alternativ ticarət yolu hesab edilir. Azərbaycan və Qazaxıstan bu marşrutun iki əsas nöqtəsini təmsil edirlər: Qazaxıstan Mərkəzi Asiyaya giriş qapısıdır, Azərbaycan isə Xəzər dənizi və onun Qafqazla əlaqəsi üçün strateji liman ölkəsidir. Səfər zamanı imzalanmış sazişlər bu dəhlizin imkanlarının artırılmasını, gömrük prosedurlarının rəqəmsallaşdırılmasını, nəqliyyat infrastrukturunun müasirləşdirilməsini nəzərdə tutur. İlham Əliyev çıxışında Orta dəhlizdə yeni xəttin əsasını qoyan TRIPP (Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu) layihəsinə toxunaraq bildirib ki, Zəngəzur vasitəsilə illik 15 milyon ton yük daşıma qabiliyyətinə malik müasir yük xətti nəzərdə tutulub. O, bu dəhlizin Asiya ilə Avropa arasında daşımaların həcmini artırmaqla yanaşı, bölgədəki logistika mərkəzlərinin qəbul və daşıma imkanlarını da əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirəcəyini vurğulayaraq, iki qardaş ölkənin bu sahədə birgə sərmayə qoyacağını bildirib. Bu inkişaf təkcə iqtisadi deyil, həm də geostrateji məna daşıyır. Türk dünyası ölkələri qlobal təchizat zəncirlərində "aralıq halqa" olmaqdansa, "müstəqil ticarət oxu" yaratmağa çalışırlar", - deyə M.Yüce bildirib.

Akademik bildirib ki, səfər zamanı İlham Əliyev və Kasım-Jomart Tokayev ikitərəfli münasibətlər kontekstində bir-birinin qarşısına yeni iqtisadi məqsədlər qoyublar:

"Səfər zamanı enerji, rəqəmsallaşma və investisiya sahələrini əhatə edən bir sıra sənədlər imzalanıb. Tərəflər qısa müddətdə ticarət həcmini 1 milyard dollara çatdırmaq məqsədini açıqlayıblar. Enerji sektorunda məqsəd Qazaxıstanın zəngin neft və uran ehtiyatları ilə Azərbaycanın enerji transferi təcrübəsi arasında sinerji yaratmaqdır. Bundan başqa, Qazaxıstan neftinin Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri ilə nəqli və yeni enerji layihələrinin maliyyələşdirilməsi ilə bağlı da müzakirələr aparılıb. Rəqəmsal infrastruktur və gömrük prosedurları üçün birgə rəqəmsal platformaların inkişafı Orta Dəhlizin səmərəliliyini artıracaq tamamlayıcı addım hesab olunur.

Digər tərəfdən, Azərbaycan və Qazaxıstan liderləri son danışıqlarında iki ölkə arasında sənaye, enerji, nəqliyyat və rəqəmsallaşma sahələrində hərtərəfli əməkdaşlığa dair qərar qəbul ediblər. Birgə transformator istehsalı, gəmiqayırma, infrastruktur sərmayələri, yaşayış evləri layihələri nəzərdə tutulur və bunun üçün Qazaxıstan-Azərbaycan Birbaşa İnvestisiya Fondunun aktivləşdirilməsi və işgüzar dairələr arasında əlaqələrin artırılması razılaşdırılıb. Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizinin imkanlarının artırılması, yeni liman və bərə sistemlərinin yaradılması nəzərdə tutulur. Enerji sektorunda Qazaxıstan neftinin Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri ilə nəqli, yaşıl enerji, sualtı elektrik kabeli layihələri önə çıxarılaraq, informasiya texnologiyaları və süni intellektə əsaslanan əməkdaşlıq yolu ilə Xəzər dənizinin dibi ilə fiber optik rabitə xəttinin çəkilməsi prosesinin sürətləndirilməsi barədə qərar qəbul edilib. Bu hadisələr türk dünyasında iqtisadi və texnoloji inteqrasiyanın yeni mərhələsinin başladığını göstərir".

Akademik bildirib ki, son səfər mədəniyyət sahəsində əməkdaşlığa da müsbət təsir göstərəcək:

"Səfər təkcə iqtisadi və ya strateji səviyyədə deyil, həm də mədəni diplomatiya baxımından diqqətəlayiqdir. Tərəflər təhsil və elm sahələrində birgə layihələrin həyata keçirilməsi, tələbə mübadiləsi proqramlarının genişləndirilməsi, Türk Akademiyası çərçivəsində birgə tədqiqat mərkəzlərinin yaradılması barədə razılığa gəliblər. Bu kontekstdə İlham Əliyevin "Qazaxıstan-Azərbaycan münasibətləri qardaşlıq və etimad nümunəsidir" deməsi türk dünyasının ortaq kimlik şüurunun institusional səviyyəyə çatdırıldığını nümayiş etdirir. Bu, həm də TDT-nin mədəni inteqrasiya məqsədlərinə birbaşa uyğundur", - M.Yüce bildirib.

Mehmet Yüce mövcud qlobal vəziyyət və son proseslər kontekstində Azərbaycan prezidentinin Qazaxıstana səfərinin "türk oxu"nun formalaşmasının göstəricisi olduğunu vurğulayıb.

"İlham Əliyevin Qazaxıstana səfəri Mərkəzi Asiya geosiyasətində böyük güc rəqabəti ilə formalaşan yeni "türk oxu"nun formalaşdığını nümayiş etdirir. Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra Moskvanın regionda təsirinin azalması və Çinin "Bir kəmər - bir yol" layihəsi vasitəsilə iqtisadi təsirinin artması türk dünyası ölkələrini öz aralarında daha böyük koordinasiyada hərəkət etməyə vadar edib. Azərbaycan-Qazaxıstan yaxınlaşması bu yeni dövrdə müstəqil regional strategiyaların mümkünlüyünü nümayiş etdirir. Bununla belə, regional layihələrin davamlılığı infrastrukturun maliyyələşdirilməsi, xarici güc reaksiyaları və institusional koordinasiya kimi amillərdən asılıdır.

Üstəlik, İlham Əliyevin Ermənistana yük daşımalarına qoyulan məhdudiyyətləri aradan qaldırdığını bəyan etməsi regional sülh və iqtisadi inteqrasiya üçün mühüm mərhələ hesab edilməlidir. Bu addım regional əməkdaşlığı dəstəkləyən konstruktiv yanaşma nümayiş etdirərək Cənubi Qafqazda nəqliyyat və ticarət xətlərinin normallaşmasına töhfə verir. Bu, həm də Azərbaycanın münaqişədən sonrakı dövrdə dinc inkişafa və qarşılıqlı asılılığa əsaslanan yeni geoiqtisadi düzən qurmaq iradəsini əks etdirir. Bu inkişaf həm Orta dəhlizin bütövlüyünü gücləndirir, həm də türk dünyası ilə Qafqaz arasında fasiləsiz iqtisadi inteqrasiyaya yol açır", - deyə o qeyd edib.

Söhrab İsmayıl