Məktəb qapısında hicab

Dünyəvi təhsil harada bitir, uşağın təhsil hüququ harada başlayır?

Məktəb uşaqların öyrənməyə, ünsiyyət qurmağa, bilik qazanmağa və tədricən həyatda öz yollarını seçməyə gəldiyi bir yer olmalıdır. Lakin 2026-cı ilin payızında Azərbaycanda məktəbli formaları yenidən ilk dəfə göründüyündən daha dərin bir ictimai müzakirənin mərkəzində oldu. Hicab geyinmiş məktəbli qızların məktəbdən çıxdığı videolar sosial mediada yayılır və valideynlər qızlarının dərslərə hicabsız getmələrinin tələb olunduğunu deyirlər. Bəziləri üçün bu, dünyəvi təhsil qaydalarının qorunması məsələsidir; digərləri üçün bu, dini azadlığın məhdudlaşdırılmasıdır. Lakin hüquqi dilin və ictimai müzakirənin arxasında mübahisənin əsas iştirakçısı olan uşaq dayanır: böyüklərin razılığından asılı olmayaraq oxumalı olan uşaqlar. 30 sentyabr 2026-cı ildə beynəlxalq televiziya kanalı “Əl-Cəzirə” də qız uşağı şagirdlərin hicablarına görə məktəbdən kənarlaşdırıldığı barədə məlumatlar verdi.

Hazırkı mübahisə Azərbaycan Nazirlər Kabinetinin 21 sentyabr 2026-cı il tarixli 309 nömrəli qərarından sonra yeni hüquqi əsas qazandı. Sənəddə məktəbli forması qaydalarına dəyişiklik edilmiş və şagirdlərin təsdiq edilmiş formanın vahidliyini pozan, eləcə də ümumi təhsilin dünyəvi xarakteri prinsipinə zidd olan geyim geyinməsinə icazə verilməməsi nəzərdə tutulub. Lakin qərarda "hicab" sözü açıq şəkildə qeyd edilmir. Sənəddə həmçinin pedaqoji şuranın qərarı ilə ölkənin tarixi, mədəniyyəti və milli-mənəvi dəyərləri ilə bağlı tədbirlərdə milli geyim geyinmək imkanı da nəzərdə tutulur. Buna görə də, qərarda xüsusi olaraq "hicab qadağandır" ifadəsinin qeyd edilməsinin iddia edilməsi qeyri-dəqiq olardı. Lakin ən əsası, yeni ifadə məktəblərin bunu praktikada necə tətbiq etməli və geyimlə bağlı fikir ayrılıqları yarandıqda hansı nəticələrin məqbul olduğu barədə suallar doğurur.

Bu dəyişikliklər birdən-birə ortaya çıxmayıb. 2026-cı ilin iyul ayında "Ümumi Təhsil haqqında" Qanuna dəyişikliklər edilərək, milliyyət və dünyəvilik anlayışları ümumi təhsil sisteminin inkişafı üçün prinsiplər kimi təsbit edilib. Qanun həmçinin dövlət ümumi təhsil müəssisələrində şagirdlər və müəllimlər üçün məcburi geyim qaydaları tələblərini müəyyən edib və valideynlərin uşaqlarının məktəbli formalarını geyinməsini təmin etmək məsuliyyətini ortaya qoydu. Beləliklə, dövlət sadəcə şagirdlərin xarici görünüşü məsələsini müzakirə etmir, həm də geyim qaydalarını qanuni çərçivədə ardıcıl olaraq rəsmiləşdirir. Məktəbli formaları üçün vahid tələblərin mövcudluğu özlüyündə qeyri-adi hal deyil: məktəblərin nizam-intizam, səliqə və bərabər şərait üçün çalışmaq hüququ var. Lakin ümumi qayda dini inanclara toxunduqda, dövlət qurumlarının onun məzmununu kifayət qədər aydın şəkildə izah etmələri vacibdir ki, valideynlər, şagirdlər və direktorlar nəyin icazə verildiyini və nəyin qadağan olunduğunu özləri müəyyən etməyə məcbur olmasınlar.

Hüquqi mürəkkəblik ondan ibarətdir ki, Azərbaycan Konstitusiyası ayrıca nəzərdən keçirilə bilməyən bir neçə prinsipi təsbit edir. Maddə 18-də dindən dövlətin ayrı olması və dövlət təhsil sisteminin dünyəvi xarakteri təsbit edilir. Maddə 42 hər bir vətəndaşa təhsil hüququ və pulsuz, icbari ümumi orta təhsil hüququ təmin edir. Maddə 48-də istənilən dinə etiqad etmək və ya heç bir dinə etiqad etməmək hüququ da daxil olmaqla, vicdan azadlığı təsbit edilir. Nəticə etibarilə, nə məhdudiyyətləri dəstəkləyənlər, nə də onları tənqid edənlər sadəcə bir Konstitusiya müddəasını sitat gətirib digərlərini görməzdən gəlməklə öz mövqelərini inandırıcı şəkildə əsaslandıra bilməzlər.

Məktəblərin dünyəvi təbiəti dövlət quruluşunun vacib prinsipidir, lakin təhsil hüququ həm də konstitusiya təminatıdır. Ona görə də, əsas sual təkcə dövlətin məktəbli forması qaydalarını müəyyən etmək hüququna malik olub-olmaması deyil, həm də bu qaydaların nə dərəcədə aydın şəkildə müəyyən edilməsi, onların qanuni məqsədlərinin nə olması və onların pozulmasının nəticələrinin mütənasib olub-olmamasıdır.

Bu müzakirədə xüsusi əhəmiyyət kəsb edən məsələ 2026-cı ilin aprelində Prezidentin rəsmi saytında dərc edilmiş "Uşaq hüquqları haqqında" Qanundur. 19-cu maddə uşaqların vicdan azadlığını təsbit edir, valideynlər tərəfindən onların dini tərbiyəsinə icazə verir, lakin uşaqların dinə etiqad etməyə məcbur edilməsini qadağan edir. Dini etiqad azadlığının məhdudlaşdırılmasına qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda və müəyyən edilmiş əsaslarla icazə verilir. 20-ci maddə uşağa öz fikrini sərbəst ifadə etmək hüququnu təmin edir və 25-ci maddə hər bir uşağın keyfiyyətli təhsil almaq və ona bərabər çıxış hüququnu təsbit edir. Bu müddəalar bizi məsələyə sadəcə dövlət və dini ailələr arasında qarşıdurmadan daha geniş şəkildə baxmağa məcbur edir. Qız uşağı iradəsinə zidd olaraq ondan müəyyən bir dini davranış tələb edən valideynlərin təzyiq obyektinə çevrilməməlidir. Bununla belə, dövlət qurumları da nəzərə almağa borcludurlar ki, uşağın özünün maraqlar, inanclar və təhsil hüququ var. Yetkinlik yaşına çatmayanların müdafiəsi bir məcburiyyət formasını digəri ilə əvəz etmək deyil, onların hüquqlarına həqiqətən hörmət edilən şərait yaratmaq deməkdir.

Məktəb münaqişələri ilə bağlı yeni məlumatlar qərar qəbuletmədə vahidliyin və şəffaflığın vacibliyini göstərir. 8 oktyabr 2026-cı ildə “Azad Avropa/Azadlıq Radiosu” Bakıda və bölgələrdəki bir neçə məktəbdən yeni video çəkilişləri yayıb. Bir mənbə nəşrə bildirib ki, məktəb rəhbərliyi onu iclasa çağırıb və yeni qaydalara istinad edərək qızından hicabsız dərslərə getməsini tələb edib. Bu məlumat hər bir məktəb üçün yoxlama tələb edir: qərarı kimin verdiyini, yazılı şəkildə rəsmiləşdirilib-rəsmiləşdirilmədiyini, rəhbərliyin hüquqi əsasını necə izah etdiyini və uşağın dərslərə davam edib-etmədiyini aydınlaşdırmaq lazımdır. Ölkədəki bütün məktəblərin eyni təcrübəyə əməl etdiyinə avtomatik olaraq qərar vermək mümkün deyil. Lakin valideynlərin narahatlıqları konkret hadisələr və videolarla müşayiət olunursa, onları görməzlikdən gəlmək eyni dərəcədə səhvdir. Eyni qayda yerli olaraq fərqli şəkildə şərh edildikdə, bu, təkcə dini məsələ deyil, həm də idarəetmə məsələsinə çevrilir.

Bu müzakirə Azərbaycan üçün yeni deyil. 2010-cu ilin dekabr ayında məktəbli forması və hicabla bağlı mübahisə etirazlara səbəb oldu. Həmin vaxtkı təhsil nazirinin məktəblərdə hicabın qəbuledilməzliyi ilə bağlı verdiyi açıqlama qadağa kimi qəbul edildi, baxmayaraq ki, o dövrdə dərc olunmuş beynəlxalq din azadlığı icmalına görə, məktəblərdə hicabı açıq şəkildə qadağan edən heç bir konkret qanunvericilik qəbul edilməmişdi. Sonrakı illərdə bu məsələ ictimai və hüquqi dairələrdə müzakirə olunmağa davam etdi.

Qalib Bəşirovun 2020-ci ildə "Nationalities Papers" jurnalında dərc olunmuş tədqiqatı bu mübahisəni din, milli kimlik və dövlətin dünyəvi təbiəti ilə bağlı daha geniş fikir ayrılıqlarının bir hissəsi kimi araşdırır. Əvvəlki münaqişədən vacib bir dərs odur ki, qeyri-müəyyən qaydalar gərginliyi aradan qaldırmır, əksinə, onları daha da şiddətləndirir. Dövlət köhnə səhvləri təkrarlamaqdan çəkinmək istəyirsə, yeni qaydalar aydın izahlarla müşayiət olunmalı və onların tətbiqi yalnız hansısa məktəb direktorunun mövqeyindən asılı olmamalıdır.

Sərt məktəbli forması qaydalarının tərəfdarlarının qərəz kimi rədd edilə bilməyən arqumentləri var. Dövlət məktəbləri dünyəvi qurumlar olaraq qalmalıdır, burada təhsil prosesi müəyyən qrupların dini qaydalarına tabe deyil. Forma sosial bərabərsizliyi azalda, bahalı geyimlə bağlı təzyiqi azalda və nizam-intizamın qorunmasına kömək edə bilər. Valideynlər, müəllimlər və dövlət təhsil prosesi üçün həqiqətən hansı tələblərin zəruri olduğunu müzakirə etmək hüququna malikdir. Lakin dünyəvilik prinsipi avtomatik olaraq dini inanclarla əlaqəli hər hansı bir geyimin mütləq bilik əldə etməyə mane olduğunu ifadə etmir. Belə bir nəticəyə gəlmək üçün dəqiq ziddiyyəti, məhdudiyyətin güddüyü qanuni məqsədi və daha az sərt tədbirlərin niyə buna nail olmayacağını izah etmək lazımdır. Dünyəvi məktəb dini təbliğat platformasına çevrilməməli, eyni zamanda, uşağın qabiliyyətlərini, intizamını və ya öyrənməyə münasibətini yalnız başlarına geyindiklərinə görə qiymətləndirməməlidir.

Məhdudiyyətləri tənqid edənlərin də öz növbəsində vicdan azadlığı və təhsilə bərabər çıxışı şübhə altına almaq üçün səbəbləri var. Əgər şagird hicabına görə dərslərdən məhrum edilirsə, nəticələr geyim mübahisəsinin özündən daha ciddi ola bilər: dərsləri buraxmaq, tədris planındakı boşluqlar, akademik göstəricilərin azalması və müəllimlər və sinif yoldaşları ilə münaqişələr. Qızlar böyüklərin qərarlarına təsir etmək üçün heç bir real gücü olmadan ailəsinin və məktəbin tələbləri arasında qalmaq riski daşıyırlar. Lakin bütün məktəbli qızların məcburiyyət altında hicab geyindiyini və ya hər birinin ailə gözləntilərindən tamamilə müstəqil olduğunu düşünmək düzgün deyil. Bəzi ailələrdə bu, şüurlu dini seçim ola bilər, digərlərində isə ənənə və ya təzyiqin nəticəsi ola bilər. Dövlət bu fərqi nəzərə almalı və bütün uşaqları tək, qeyri-insani bir kateqoriyaya salmamalıdır. Əks təqdirdə, dünyəvi təhsil uğrunda mübarizə xarici görünüş üzərində münaqişəyə çevrilmək riski daşıyır, halbuki məktəbin əsas məqsədi hərtərəfli təhsil prosesini təmin etməkdir.

Ona görə də Elm və Təhsil Nazirliyi 309 nömrəli Qərarın dini geyimlərə necə tətbiq olunduğunu aydın şəkildə izah etməlidir. Söhbət məktəbli formalarının avtomatik olaraq ləğv edilməsi və ya hər kəsə hər hansı tələbi görməzlik hüququ verilməsindən getmir. Söhbət hüquqi müəyyənlikdən gedir: dəqiq nəyin pozuntu hesab edildiyi, qərarı kimin verdiyi, necə sənədləşdirildiyi, valideynlərin necə apelyasiya verə biləcəyi və dərs buraxma riski yaranmazdan əvvəl hansı tədbirlərin görüldüyündən gedir. Pedaqoji şura şəffaf prosedur və aydın hüquqi əsas olmadan uşağın təhsil hüququnun taleyini öz mülahizəsinə əsasən həll edən bir orqana çevrilməməlidir. Məktəblərin vahid rəsmi təlimatlara ehtiyacı var və ailələrin dəstək almaq imkanına ehtiyacı var.

Qərarın yazılı izahı olmalıdır və səlahiyyətli orqanlara müraciət edilməlidir. Xüsusilə vacibdir ki, hər hansı bir intizam tədbiri uşağın müvafiq hüquqi əsas olmadan icbari təhsildən effektiv şəkildə kənarlaşdırılmasına səbəb olmasın. Belə bir mövqe dövləti zəiflətmir; əksinə, dövlət qurumlarına etimadı gücləndirir və qanunun ardıcıl tətbiq olunduğunu nümayiş etdirir.

Valideyn məsuliyyəti də eyni dərəcədə vacibdir. Ailələrin uşaqlarını dini inanclarına uyğun olaraq böyütmək hüququ var. Lakin yeni uşaq hüquqları qaydaları onların vicdan azadlığına hörmət tələb edir. Qız siyasi qarşıdurma vasitəsinə çevrilə bilməz, ictimai münaqişələrdə iştirak etməyə məcbur edilə bilməz və ya öz işini sübut etmək naminə zorakılıq riskinə məruz qala bilməz. Digər tərəfdən, dövlət qurumları valideynlərə sanki dini inancları pozan kimi yanaşmamalıdır. Qərarlar stereotiplərə əsaslanaraq deyil, qanunu, fərdi işin hallarını və yetkinlik yaşına çatmayan şəxsin maraqlarını nəzərə alaraq qəbul edilməlidir. Böyüklər dünyəvi məktəbin nə olması barədə mübahisə edə bilərlər, lakin bu müzakirənin məsuliyyəti sadəcə dərslərə getmək, dostları ilə ünsiyyət qurmaq və təhsil almaq istəyən məktəbli qızlara yüklənməməlidir. Uşağın dinlənilmək hüququ burada valideynlərin və ya məktəb rəhbərliyinin səlahiyyətlərindən az əhəmiyyətli deyil.

Nəticə etibarilə, hicab müzakirəsi bir tərəfin yalnız digərinin alçaldıldığı zaman qalib gəldiyi bir rəqabətə çevrilməməlidir. Azərbaycanın təhsilin dünyəvi təbiətini müdafiə etmək və məktəbli formaları üçün vahid qaydalar müəyyən etmək hüququ var. Valideynlərin bu qaydaları müzakirə etmək və onlar üçün aydın hüquqi əsas tələb etmək hüququ var. Uşaqların vicdan azadlığı, öz ləyaqətinə hörmət və keyfiyyətli təhsil hüququ var. Bu müddəalar mütləq ziddiyyətli deyil; hökumət qərarları çox qeyri-müəyyən şəkildə tərtib edildikdə və ya geyim mübahisəsi öyrənməyə maneə yaradacaq şəkildə tətbiq edildikdə ziddiyyət yaranır. Ona görə də, bu gün əsas sual sosial mediada kimin daha ucadan mübahisə edə biləcəyi deyil, təhsil sisteminin qanuni, şəffaf və vahid tətbiq olunan bir yanaşma tapa biləcəyidir. Məktəblər qanuna hörməti təşviq etməlidir və qanuna hörmət uşaq hüquqlarının böyüklərin mübahisələrində sövdələşmə cipsləri kimi istifadə edilməməsini təmin etməklə başlayır.