Mirzə Cəlil 13 yaşında ana olan məktəbliyə nə deyərdi?

Qan Turalı yazır...

Ağcabədidə 13 yaşlı məktəbli ana olub. Qız 2010-cu ildə doğulubmuş. Ananın özü uşaqdır. Və bunun özü çox həzin bir hekayədir.

7 apreldə isə Cəlil Məmmədquluzadənin "Molla Nəsrəddin" jurnalının ilk nəşrindən düz 119 il keçir. Bir igidin yox bir dövlətin ömründən belə uzundur.

"Bu xalq düzəlməyəcək", "Hər şey Mirzənin vaxtındakı kimidir" sözlərinin üzərindən sükutla keçirəm. Bütün bunların doğru olmadığı gün kimi aydındır.

Hadisənin Ağcabədidə baş verməsi isə bir başqa məsələdir. Belə ki, Mirzə Cəlil həyat yoldaşına görə bir müddət Ağcabədinin Kəhrizli kəndində yaşamışdı.

Haqqında danışacağım, bu yazının mövzusu olan əhvalat 1916-cı ildə Bakıda "Ölülər"in Bakıda ikinci dəfə tamaşasında baş verir. Biz bu əhvalatı Şəfiqə Əfəndizadənin məqaləsindən oxumuşduq.

Şəfiqə xanım Azərbaycanın ilk qadın müəllimlərindən biri idi. Tağıyevin qızlar məktəbində də dərs demişdi. Dövri mətbuatda məqalələri çap olunurdu. Haqqında danışdığımız əhvalat də "Açıq söz" qəzetinin 1916-cı il 17 may nömrəsində dərc olunmuşdu. (Qəzetin əsasını Məmməd Əmin Rəsulzadə qoymuş, Üzeyir bəy Hacıbəyli də bir müddət "Açıq söz"ün baş redaktoru olmuşdu)

Şəfiqə xanım tamaşanı qadınlar lojasından seyr edirdi. Tamaşanın ilk pərdələrində qadınlar pyesdəki zarafatlara ürəkdən gülür və bəzən bu gülüşlərdən aktyorların səsini eşitmək mümkünsüz olurdu. Ancaq pyesin dərin, tragik qatları üzə çıxdıqca, başqa cür desək "Ölülər"in yumorist yox, satirik, bəlkə də tragediya olduğu açıq şəkildə bəlli olduqca qadınlar lojasına da sükut çökməyə başlayır. Bir azdan sükut pozulacaqdı.

Şəfiqə xanım yazır: "Hacı Həsən "Kefli İsgəndər"dən Nazlı barədə razılıq almaq üçün israr edən vaxtlarda bizdən bir loja o yana oturan xanımlardan birinin dərdindən ağladığını eşitdim. Ağlayan da çox bərk ağlayırdı. Daha səbir edə bilməyib başımı çevirdim, gördüm ki, orta yaşlı bir qadın başını iki qolları arasına alıb ağlayır. Yanındakılar onu sakit etməyə çalışsalar da bu qadına yardım etmirdi. Özü də səsini kişilər eşitməsin deyə çalışırdı, ancaq özünü saxlaya bilmirdi".

Tamaşadan sonra həmin qadınla söhbət edən Şəfiqə xanım onun əhvalatını belə nəql edir: "Məni dörd yaşımda adaxlı edib doqquz yaşımda oğlanın evinə köçürüblər. Nazlıya güc eləyəndə mən özümü saxlaya bilmədim, çünki məni də elə, heç bir şey anlamadığım vaxtda vermişdilər. Ərimi görəndə elə qorxurdum ki, dizlərim əsirdi, dörd il mən ərimlə qaldım, bu dörd ilin içində ərimi istəyə bilmədim. Dörd ildən sonra ərim rəhmətə getdi. Mən öz fikrimdə dedim: "Allah, sənə şükür ki, bu əzab yaşamadan qurtardım". Amma fələyin mənim üçün nələr hazır etdiyindən xəbərim yox imiş. Mən ərimin vəfatından qırx gün keçməsini gözləyirdim ki, evimizə gələrəm. Amma qırx gün keçməmiş böyük qaynım mənə xəbər göndərdi ki, mənimlə ailə qurmaq istəyir. Mən bu xəbəri eşidəndə bir zaman mat və məbhut (Çaşqın, heyrət içində - red.) qaldım. İndiyə qədər həyatımdan bir ləzzət almadığım kimi, bundan sonra da həyatımın neçə keçəcəyini göz önünə gətirib, özümü öldürməyə qərar verdim. Amma can şirindir, belə qolay candan keçmək olmazmış. Nəhayət, o gün axşama qədər ağladım. Fikir elədim ki, dünyada necə murdar insanlar var ki, özünün gözəl-göyçək arvadı, üç nəfər gül kimi oğlanları, bir nəfər körpə qızı ola-ola mənə bu təklifi elədi. İnsanlar o qədər acgözdürlər ki, mənə bir-iki hissə pay düşəcək deyə, onu verməmək üçün məni özünə arvad eləmək, həm mənim, həm də öz əyalının gününü zəhərləmək istəyir. Qaynım bizi qorxudub istədiyini əmələ gətirdi, məni də aldı. İndi o arvadın altı, mənim də iki uşağım var. Elə bir ömür keçiririk ki, bu günü düşmənə də rəva görmürəm. Xülasə, dünyada olan zülmlərin hamısını biz qadınlar tayfası çəkirik".

Dövr dəyişir, dünya dəyişir, bəzi şeylər isə heç vaxt dəyişmir...