MÜASİR ƏDƏBİ MÜHİTDƏ TƏNQİDƏ MÜNASİBƏT

Müasir ədəbi mühitdə tənqidə münasibət məsələsi ədəbiyyatın inkişaf istiqamətlərini müəyyən edən əsas amillərdən biri kimi çıxış edir. Ədəbiyyat yalnız yazmaq və oxumaqdan ibarət deyil, o həm də dəyərləndirmə, təhlil və müzakirə prosesidir. Bu baxımdan tənqid ədəbi mühitin ayrılmaz tərkib hissəsidir və onun səviyyəsi birbaşa olaraq ədəbi mühitin yetkinliyini göstərir.

Müasir dövrdə isə tənqidə münasibət birmənalı deyil və müxtəlif yanaşmalarla müşahidə olunur.

Əvvəlki dövrlərdə ədəbi tənqid daha sistemli və məsuliyyətli xarakter daşıyırdı. Tənqidçilər müəyyən estetik meyarlara əsaslanaraq əsərləri qiymətləndirir, yazıçıların yaradıcılığına istiqamət verirdilər. Müasir dövrdə isə bu sistemlilik müəyyən qədər zəifləyib və tənqid daha çox fərdi münasibətlərin, şəxsi simpatiya və antipatiyaların təsiri altına düşə bilir. Bu isə obyektiv tənqidin formalaşmasına maneə yaradır.

Müasir ədəbi mühitdə sosial şəbəkələrin geniş yayılması tənqid anlayışına yeni çalarlar gətirmişdir. Artıq hər bir oxucu öz fikrini açıq şəkildə ifadə edə bilir və bu, bir tərəfdən demokratik mühit yaradır, digər tərəfdən isə peşəkar tənqidlə qeyri-peşəkar rəylər arasında sərhədləri zəiflədir. Nəticədə bəzən əsərlərin dəyəri obyektiv meyarlara görə deyil, populyarlıq və emosional reaksiyalar əsasında müəyyən olunur.

Yazıçıların tənqidə münasibəti də müasir dövrdə dəyişmişdir. Bəzi müəlliflər tənqidi inkişaf üçün vacib vasitə kimi qəbul edir və ondan nəticə çıxarmağa çalışırlar. Digər bir qisim isə tənqidi şəxsi hücum kimi dəyərləndirir və ona qarşı aqressiv münasibət göstərir. Bu yanaşma isə sağlam ədəbi mühitin formalaşmasına mane olur və dialoq imkanlarını məhdudlaşdırır.

Tənqidçinin məsuliyyəti də bu kontekstdə xüsusi qeyd olunmalıdır. Müasir tənqidçi yalnız əsəri qiymətləndirən şəxs deyil, həm də oxucu ilə müəllif arasında körpü rolunu oynayır. Onun obyektivliyi, savadı və etik davranışı ədəbi mühitin keyfiyyətinə birbaşa təsir edir. Təəssüf ki, bəzən tənqid adı altında şəxsi münasibətlərin ifadəsi, yaxud səthi yanaşmalar müşahidə olunur ki, bu da tənqid institutunun nüfuzuna xələl gətirir.

Müasir dövrdə tənqidə ehtiyac daha da artmışdır. Çünki informasiya bolluğu şəraitində keyfiyyətli ədəbiyyatı seçmək çətinləşir. Bu zaman peşəkar tənqid oxucuya istiqamət verir, dəyərli əsərləri ön plana çıxarır və ədəbi prosesin sağlam inkişafına xidmət edir. Lakin bu funksiyanın yerinə yetirilməsi üçün tənqid müstəqil və prinsipial olmalıdır.

Ədəbi mühitdə tənqidə münasibətin formalaşmasında təhsil və ədəbi ənənələr də mühüm rol oynayır. Əgər cəmiyyət tənqidi mədəniyyət kimi qəbul edirsə, bu zaman yazıçı da, oxucu da tənqidi daha sağlam qarşılayır. Əks halda isə tənqid münaqişə mənbəyinə çevrilir və yaradıcı prosesə mənfi təsir göstərir.

Nəticə olaraq demək olar ki, müasir ədəbi mühitdə tənqidə münasibət hələ də formalaşma mərhələsindədir. Sağlam və obyektiv tənqid ədəbiyyatın inkişafı üçün zəruridir və bu istiqamətdə həm yazıçılar, həm tənqidçilər, həm də oxucular üzərinə məsuliyyət düşür. Tənqid düşmənçilik deyil, inkişaf vasitəsi kimi qəbul olunduğu zaman ədəbi mühit daha zəngin, daha dərin və daha təsirli olacaqdır.

 Sevil Azadqızı

Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi

Filoloq. Ədəbi təhlil-tənqidçi. AJB-nin üzvü

Yazar-publisist

15.04.2026