Nadir torpaq metalları əvəzinə silah: Trampın bu təklifi Ukrayna üçün niyə faydalıdır?.. ARAŞDIRMA

"Tramp nadir torpaq metalları ilə maraqlanır, çünki Amerika iqtisadiyyatı Çin mənbələrindən çox asılıdır. Və bu, iqtisadiyyat və milli təhlükəsizlik üçün riskdir..."

“Biz müvafiq təhlükəsizlik zəmanətləri alacağıq. Litium yataqları müqabilində daha çox insan həyatını və daha çox insan kapitalını xilas etsək, mən bunun heç bir mənfi tərəfini görmürəm”, - Ukraynalı politoloq

Xəbər verildiyi kimi, bu günlərdə Birləşmiş Ştatların yeni lideri Donald Tramp deyib ki, Ukrayna silah müqabilində özünün nadir torpaq metallarını bizə təqdim edə bilər. Bu haqda nə məlumdur?

Moderator.az-ın “TSN”-ə istinadla təqdim etdiyi materialda bu barədə ətraflı bəhs edilir.

Titan, litium, manqan, uran, qrafit, sirkonium: Ukraynanın ABŞ-nin hərbi dəstəyini saxlamaq üçün belə bir arqumenti də var. Axı bu resurslar təkcə Ukraynanın deyil, bütün demokratik dünyanın düşmənlərinin əlinə keçə bilər.

Bu həftə Donald Tramp Ukrayna ilə bağlaya biləcəyi sövdələşmədən danışıb: Ukraynanın təkindən nadir metallara və kritik minerallara çıxış müqabilində silah.

Ukrayna torpağının qalınlığı altında hansı geoloji xəzinələr var? Əgər bu qədər dəyərlidirlərsə, niyə hələ də heç kim onları hasil etməyib? Mariya Vasilyevanın materialına görə, bu yataqlar yalnız Ukrayna üçün deyil, həm də ABŞ üçün xilas yolu ola bilər.

Trampdan bu razılaşma haqqında nə məlumdur?

Donald Tramp sövdələşmələri sevir, ona görə də biz ona sərfəli hesab etdiyi bir şeyi təklif etməliyik. Təxminən bu səbəblərdən “Qələbə planı” adlanan sənədə qiymətli faydalı qazıntılar haqqında bənd daxil edilib. Sentyabr ayında Zelenski ABŞ-də o vaxtkı prezidentliyə namizəd Trampla görüşüb və Ukraynanın ABŞ-nin dəstəyini necə ödəyə biləcəyi ilə bağlı fikirlərini açıqlayıb. Və deyəsən bu, işə yarayıb. Tramp bu ideya ilə maraqlanıb və hətta razılaşma haqqında danışmağa başlayıb.

Həmin söhbətin bəzi təfərrüatlarını Zelenski özü açıqlayıb. Trampı inandırmaq üçün istifadə etdiyi arqumentlər arasında təhlükəsizlik məsələsi də olub. Axı Rusiyanın ələ keçirdikləri son nəticədə Çini, İranı və Vaşinqtonun digər düşmənlərini gücləndirəcək.

Zelenski və Tramp görüşü. Yerin altında hansı xəzinələr gizlənir?

Nadir torpaq metalları Mendeleyevin dövri cədvəlinin 17 elementidir. Onlarsız müasir elektronika, optika, yüksək texnologiyalı silahlar istehsal etmək mümkün deyil. Skandium - onsuz televizorların quraşdırıması mümkün deyil. Sirkonium - onsuz nüvə stansiyaları işləyə bilməz. Prometium - kardiostimulyator və idarə olunan raketlərin istehsalı üçün lazımdır.

"Bu, gələcəyin iqtisadiyyatıdır, yəni enerji mənbələrinin, o cümlədən külək turbinlərinin rotorlarında, günəş panellərində, elektrik avtomobillərində istifadə olunur. 

Baxın, smartfon kimi bir şeydən başlayaq.

Sensorlu ekran, displey - bunlar indiumdan hazırlanır, nadir torpaq metallarıdır. 

"Dixy Group" analitik mərkəzinin tədqiqat direktoru Roman Nitsoviç deyir: "Batareya - bu, litium, qrafit və nikel deməkdir".

Onların yataqları kiçikdir və bütün dünyaya səpələnmişdir. Onları çıxarmaq və təmizləmək çətindir, bahalıdır və ümumiyyətlə, onların hasilatı yalnız müasir texnologiya ilə mümkündür.

"Nadir torpaq elementləri əslində nadir deyil. Bu, 18-ci əsrin sonlarından bəri qəlibləşmiş addır. Əslində, nadir torpaq elementlərinin emalı ilə bağlı çətinliklər, enerji, resurslar və çirklənmə riskləri səbəbindən onların istehsalı tarixən çox az yerlərdə cəmləşmişdir.

Onları tez-tez sənayenin vitaminləri və ya ədviyyatları adlandırırlar, çünki son bir neçə onillikdə materialşünaslıqdakı irəliləyişlər texnologiyalarımızı daha kiçik, daha sürətli və daha güclü olmağa imkan verib,” - ABŞ Humanitar Elmlər İnstitutunun professoru Culiya Mişel Klinger belə deyir.

Ən nadir torpaq metalları Çində hasil edilir. Pekindəki kommunist rejimi bu sənaye vitaminlərinin dünya tədarükünün üçdə birindən çoxuna nəzarət edir. ABŞ-ni narahat edən və Ukraynanın həllinə kömək edə biləcəyi məhz bu problemdir.

Metal hasilatı - Tramp niyə bununla maraqlanır?

"Tramp nadir torpaq metalları ilə maraqlanır, çünki Amerika iqtisadiyyatı Çin mənbələrindən çox asılıdır. Və bu, iqtisadiyyat və milli təhlükəsizlik üçün riskdir.

Çinlilərin Ukraynanın bu sərvətlərini ələ keçirməsinin və orada öz mədənlərinin qurulmasının qarşısını almaq amerikalılar üçün bir seçimdir. Trampın başqa bir səbəbi ukraynalıları Amerikanın hərbi dəstəyini ödəməyə məcbur etməkdir”, - alman politoloq Yakub Kullik deyir.

Ukraynanın yer təkində hansı son dərəcə qiymətli faydalı qazıntılar var?

Ukrayna sirkonium, stronsium və skandium ehtiyatlarına malikdir. Niobium, tantal, vanadium, berillium və itrium lantanidləri də var. Onların nə qədərinin yerin altında gizləndiyi dövlət sirridir. Lakin “Dixie Group” analitik mərkəzinin yaratdığı xəritədə aydın görünür ki, bu yataqların bəziləri şərq və cənubda, məhz hazırda döyüşlərin getdiyi yerdədir.

Nadir torpaq metalları ilə yanaşı, Ukraynada həm də ABŞ və Aİ-nin xüsusi siyahılarında qeyd olunan kritik minerallar - qiymətli fosillər var. Uran Kirovoqrad vilayətinin mədənlərində hasil olunur - bu, atom elektrik stansiyaları üçün yanacaq istehsalı üçün xammaldır.

Ukrayna təkcə uran filizi deyil, həm də onsuz təyyarə və kosmik gəmilər yaratmaq mümkün  olmayan titan ehtiyatlarına görə dünyanın ilk on ölkəsi sırasındadır. Titan hasilatı da əsasən ölkənin mərkəzində yerləşir.

Nadir metalların yataqları haralardadır?..

Lakin dörd litium yatağından ikisi artıq işğal olunmuş ərazidədir. Xüsusilə, Zaporojye bölgəsində...

Bu yaxınlarda ruslar qiymətli yataqlar olan daha bir məntəqəni - Donetsk vilayətinin Kuraxovo şəhəri yaxınlığındakı  Şevçenkovskini tutdular. Döyüşlər davam edərkən, Rusiya hökuməti artıq litium hasilatı üçün lisenziya üçün müraciəti nəzərdən keçirərək növbəti talançılığa başlamağa tələsirdi.

Bəs niyə bu metal yataqları indiyədək Ukrayna tərəfindən işlənməyib?

Akumulyator istehsalında əsas element olan litiumun dünya ehtiyatlarının bir faizi Ukraynadadır. Lakin bu günə qədər bir ton filizi hasil olunmayıb. Çünki İnvestisiya çatışmazlığı olub.

2022-ci ildə elektrik avtomobillərindəki bum bütün dünyada litiumun qiymətlərini göylərə qaldıranda isə Ukraynada böyük  müharibə başladı. Və 10-15 ildən sonra isə litium dövrü başa çata bilər. Axı qlobal konyuktura sürətlə dəyişir. Litium batareyalarını artıq digər növ akumulyatorlar əvəz edir.

"Bu yataqların işlənməsində əsas problem kapitalın çatışmazlığı olub. Onların işlənməsi üçün illərlə investisiya lazımdır.

Onların çıxarılması çox çətindir. Bu bizim kimi dəmir çıxarmağa bənzəmir. Amma əgər bu, amerikalı investordursa, açıq-aydın özəldirsə, bu, tamamilə adekvat təklifdir.

Biz müvafiq təhlükəsizlik zəmanətləri alacağıq. Litium yataqları müqabilində daha çox insan həyatını və daha çox insan kapitalını xilas etsək, mən bunun heç bir mənfi tərəfini görmürəm”, - deyə politoloq Yuri Boqdanov bildirir.

ABŞ və Çin arasındakı mübahisələr Tramp Ağ Evə gəldikdən sonra o qədər kəskinləşib ki, onlar real ticarət müharibəsinə çevrilmək təhlükəsi yaradır. Kiyev və Vaşinqton resurs və müdafiə sazişi bağlasalar, amerikalıların Ukraynada demokratiyadan başqa müdafiə edəcəkləri də olacaq.

Təbii ki, bu yanaşma - faydalı qazıntı ehtiyatları müqabilində silahlar - son üç ildə ukraynalıların Vaşinqtondan eşitdiklərindən çox fərqlidir. Demokratiyanın və onun dəyərlərinin, dünya nizamının və beynəlxalq hüququn qorunması - bunların heç biri ABŞ-nin yeni administrasiyasında hətta xatırlanmır.

Bununla belə, ukraynalıların yenidən dramatik şəkildə dəyişmiş dünyada oyanışı ilk dəfə deyil..."

Tərcümə və təqdim etdi:

Sultan Laçın