NASA Marsın səthinin quruluşu və seysmik şəraiti ilə bağlı yeni detalları təqdim edib

Bakı, 29 avqust, AZƏRTAC

Marsın mantiyası boyunca nəhəng parçalarla səpələnən qayalıq material Qırmızı planetin daxili və qədim keçmişi haqqında ipucu verir.

AZƏRTAC NASA-nın saytına istinadla xəbər verir ki, 4,5 milyard il əvvəl Marsda baş vermiş kütləvi təsirlərin nəticələrindən parçalar kimi görünən nəhəng qayalıqlar bu planetin səthinin dərinliklərində aşkar edilib. Kəşf NASA missiyanın 2022-ci ildə başa çatmasından əvvəl tapıntıları qeydə alan “InSight” eniş aparatı sayəsində edilib. Ehtimal olunur ki, qədim təsirlər ilkin yer qabığının və mantiyanın qitə ölçülü hissələrini geniş maqma okeanlarında əritmək üçün kifayət qədər enerji buraxıb, eyni zamanda, təsiredici parçalarını Marsın daxili hissələrinə səpələyib.

Astronomlar qeyd edirlər ki, Marsı nəyin vurduğunu dəqiq söyləmək mümkün deyil. Belə ki, erkən Günəş sistemi bunu edə biləcək bir sıra müxtəlif qayalıq obyektlərlə dolu idi, o cümlədən onların böyük olan bəziləri protoplanet olub. Bu təsirlərin qalıqları hələ də eni 4 kilometrə qədər olan və Mars mantiyasına səpələnmiş qayalar şəklində mövcuddur. Onlar Marsın tektonik plitələrinin olmaması səbəbindən onun daxili hissəsini konveksiya kimi tanınan bir proses vasitəsilə Yerin analoqu kimi qarışdırmaqdan qoruyur.

Bu kəşf cümə axşamı, avqustun 28-də “Science” jurnalında dərc olunan araşdırmada şərh edilib. London İmperial Kollecinin əməkdaşı Konstantinos Çaralambus həmin şərhdə qeyd edib: “Biz indiyə qədər planetin içini belə incə detalla və aydınlıqla görməmişdik. Gördüklərimiz qədim fraqmentlərlə örtülmüş bir mantiyadır. Onların bu günə qədər mövcud olması bizə Marsın mantiyasının milyardlarla il ərzində ləng təkamül etdiyini göstərir. Yer üzündə bu kimi xüsusiyyətlər böyük ölçüdə silinmiş ola bilər”.

NASA-nın Cənubi Kaliforniyadakı Reaktiv Hərəkət Laboratoriyası tərəfindən idarə olunan “InSight” zondu 2018-ci ildə Marsın səthinə ilk seysmometri yerləşdirib. Son dərəcə həssas alət 2022-ci ildə eniş aparatının missiyasının bitməsinə qədər Qırmızı planetdə 1319 zəlzələ qeydə alıb.

Zəlzələlər müxtəlif növ materiallardan keçərkən dəyişən seysmik dalğalar yaradır və alimlərə planetar cismin daxilini öyrənmək üçün bir yol təqdim edir. Bu günə qədər “InSight” komandası Marsın qabığının, mantiyasının və nüvəsinin ölçüsünü, dərinliyini və tərkibini ölçə biliib. Mantiyanın tərkibi ilə bağlı bu son kəşf “InSight”ın məlumatlarında hələ nə qədər kəşf edilməmiş sirlər olduğunu göstərir.

Məqalənin həmmüəllifi olan London İmperial Kollecindən Tom Pik bildirib: “Biz bilirdik ki, Marsın ilkin formalaşmasının qeydləri bir zaman kapsuludur, lakin “InSight” ilə onu nə qədər aydın görə biləcəyimizi təxmin etmirdik”.

Marsda seysmik aktiv ərazilərdə Yer kürəsində bizə tanış olan zəlzələləri yaradan tektonik plitələr yoxdur. Ancaq Yerdə Marsda da baş verən daha iki növ zəlzələ var: istilik və təzyiq altında qayaların çatlaması və meteoritlərin təsirindən yarananlar.

“Geophysical Research Letters” nəşrində bu ilin əvvəlində dərc olunmuş məqaləyə görə, hər iki növ Marsa meteorit təsirləri planetin səthinin qabığından mantiyasına doğru hərəkət edən yüksəktezlikli seysmik dalğalar yaradır. Planetin qabığının altında yerləşən Mars mantiyasının qalınlığı 1550 kilometrə qədər ola bilər və 1500 dərəcə Selsiyədək yüksək temperatura çata bilən bərk qayadan ibarətdir.

Yeni elmi kəşf Qırmızı planetdəki seysmik dalğaların mantiyanın dərinliyinə çatdığı güclü, yüksəktezlikli enerjiyə malik olan və onların açıq şəkildə dəyişdiyi səkkiz zəlzələni müəyyən edir.