Neftdən sonra su: Azərbaycan gələcəyə hazırlaşmalıdır

Suyun əhəmiyyəti daha fundamentaldır: su olmadan kənd təsərrüfatı, sənaye, şəhərlər və həyatın özü mümkün deyil

Azərbaycan strateji əhəmiyyətini neft, qaz, enerji dəhlizləri və nəqliyyat marşrutları ilə hesablamağa öyrəşib. Lakin 21-ci əsrdə ölkə başqa bir resurs əldə edir və onun əhəmiyyəti tədricən artır. Bu, sudur. Artıq sual onun mövcud ehtiyacları ödəmək üçün kifayət edib-etməməsində deyil. Daha vacibi, iqlim dəyişikliyi su ehtiyatlarına təzyiqi artırmağa davam edərsə, Azərbaycanın on, iyirmi və otuz il ərzində əhalisini, kənd təsərrüfatını və iqtisadiyyatını su ilə təmin edə bilib-bilməyəcəyidir. Dünya Bankı açıq şəkildə xəbərdarlıq edib ki, iqlim dəyişikliyinin təsiri altında Azərbaycanda su çatışmazlığı daha da pisləşəcək.

Azərbaycan həm də unikaldır ki, su ehtiyatlarının əhəmiyyətli bir hissəsi yalnız daxili inkişafdan asılı deyil. Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin məlumatına görə, çay suyu ehtiyatlarının təxminən 67-70 faizi Azərbaycandan kənarda əmələ gəlir və onlar ölkəyə əsasən transsərhəd çaylar vasitəsilə daxil olur. Quraqlıq illərdə su ehtiyatlarının ümumi həcmi 22,6-27 milyard kubmetrə qədər azala bilər. Bundan əlavə, nazirlik son on ildə transsərhəd və daxili çayların suyunun tərkibində azalma olduğunu qeyd edir. Bu o deməkdir ki, su təhlükəsizliyi eyni zamanda, ekoloji, iqtisadi və strateji məsələdir.

Kənd təsərrüfatı ən ağır yükü daşıyır. Dünya Bankının məlumatına görə, illik suyun götürülməsinin təxminən 90 faizi kənd təsərrüfatı sektorunda istifadə olunur. Buna görə də, su ilə bağlı müzakirələr eyni zamanda, ərzaq təhlükəsizliyi, meyvə-tərəvəzin qiymətləri, fermerlərin gəlirləri və kənd yerlərinin dayanıqlılığı ilə bağlıdır. Su qıtlığı yarandıqda, kənd təsərrüfatı suvarma ilə bağlı yalnız texniki problemlə deyil, həm də daha çox problemlə üzləşir. İstehsal xərcləri dəyişir, məhsuldarlıq azalır, infrastrukturdan asılılıq artır və son istehlakçıların daha çox pul ödəməsi riski artır.

Məhz burada fundamental bir sual ortaya çıxır: Azərbaycan hər kubmetr sudan nə dərəcədə səmərəli istifadə edir? Dünya Bankı ölkənin kənd təsərrüfatında suyun iqtisadi məhsuldarlığının kubmetr üçün təxminən 3,90 dollar olduğunu göstərir ki, bu da bir neçə müqayisə edilə bilən ölkənin göstəricisindən aşağıdır. Səbəb kimi suvarma infrastrukturunun vəziyyəti, axının qeyri-kafi idarə olunması və monitorinq məsələləri göstərilir. Bundan əlavə, Dünya Bankının hesablamalarına görə, kənd təsərrüfatı ərazilərində su stresi 2030-cu ilə qədər xeyli pisləşə bilər. Nəticə etibarilə, gələcək su uğrunda mübarizə təkcə yeni mənbələr tapmaqla yanaşı, həm də mövcud resursdan daha səmərəli istifadə etməyi öyrənməklə bağlı olacaq.

Bu mənada, su idarəçiliyinin modernləşdirilməsi yolların, enerji qurğularının və ya nəqliyyat dəhlizlərinin tikintisi kimi iqtisadi bir çətinliyə çevrilir. İnfrastrukturunun bir hissəsi ötən əsrin prinsiplərinə uyğun olaraq işləməyə davam edərsə, müasir iqtisadiyyat qurmaq mümkün deyil. Köhnə kanallar, köhnəlmiş nasos stansiyaları, sızmalar, dəqiq ölçmənin olmaması və suyun paylanması üzərində qeyri-kafi nəzarət qıt resursu daha da qıt edir. 2026-cı ilin yayında Su Ehtiyatlarından Səmərəli İstifadə üzrə Milli Strategiyanın icrasının monitorinqi zamanı buna bariz nümunə ortaya çıxdı: Qazax rayonunda bəzi nasosların istismardan çıxarılması, digərlərinin isə təhlükəli vəziyyətdə işləməsi ilə bağlı İncəsu nasos stansiyasında problemlər aşkar edildi. Su magistrallarına dəyən ziyan da qeyd olundu.

Bakı və Abşeron üçün problem bir qədər fərqlidir, lakin heç də az ciddi deyil. Burada artan əhali, tikinti, sənaye, kommunal infrastruktur və gündəlik böyük su istehlakından danışırıq. Ona görə də, sual təkcə paytaxta nə qədər suyun daxil olması deyil, həm də son istifadəçiyə çatmaq üçün nə qədər suyun itirilməsidir. Dünya Bankı xüsusilə Bakı və ətraf ərazilərdə sözdə zərərli suyun azaldılması, su təchizatı sistemlərinin səmərəliliyinin artırılması və çirkab sularının təmizlənməsi qurğularının modernləşdirilməsinin zəruriliyini vurğulayır. Başqa sözlə, həllin bir hissəsi əlavə həcm tapmaqda deyil, mövcud resursun itkilərinin azaldılmasında ola bilər.

Və burada Azərbaycan artıq yeni institusional arxitektura inkişaf etdirir. Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyinin yaradılması sektorun idarə edilməsini vahid strateji yanaşma ətrafında birləşdirmək cəhdi idi. Eyni zamanda, dövlət Su Ehtiyatlarından Səmərəli İstifadə üzrə Milli Strategiyanı həyata keçirir, Bakı və Abşeron üçün 2026-2035-ci illər üçün Su Təchizatı Sistemlərinin, Yağış Sularının və Kanalizasiya İnfrastrukturunun Təkmilləşdirilməsi üzrə Dövlət Proqramı təsdiq edilib. Bu proqram üçün artıq monitorinq mexanizmi təsdiqlənib: Su Ehtiyatları Agentliyi layihələrin gedişi barədə müntəzəm olaraq məlumat verməlidir və icra nəticələri sistematik şəkildə qiymətləndiriləcək. Bu vacibdir, çünki su siyasəti tədricən fərdi infrastruktur layihələri toplusu olmaqdan uzaqlaşaraq uzunmüddətli dövlət proqramına doğru irəliləyir.

Xüsusilə diqqətəlayiqdir ki, 2026-cı ilin sentyabr ayında Dünya Bankı Azərbaycan İqlim Dəyişkənliyinə Davamlı Səmərəli Su Xidmətləri Layihəsi üçün satınalma planını dərc etdi. Bu layihə birbaşa Azərbaycanda su xidmətlərinin dayanıqlığını və səmərəliliyini artırmağa yönəlib. Belə bir layihənin mövcudluğu göstərir ki, su artıq ikinci dərəcəli kommunal problem kimi deyil, infrastrukturun və iqtisadiyyatın uzunmüddətli dayanıqlığının bir hissəsi kimi qəbul edilir. Bu, beynəlxalq maliyyə qurumunun ölkənin su sistemini gələcək iqlim və iqtisadi stressə hazırlamasına effektiv şəkildə kömək etdiyi bir haldır.

Lakin infrastruktur təkbaşına problemi həll edə bilməz. Azərbaycan sudan istifadənin iqtisadiyyatını dəyişdirməlidir. Bu, xüsusilə kənd təsərrüfatı üçün doğrudur, burada "lazımi qədər su təmin etmək" prinsipindən "hər kubmetrdən maksimum iqtisadi gəlir əldə etmək" prinsipinə keçmək lazımdır. Müasir suvarma sistemləri, rəqəmsal ölçmə, sızma monitorinqi, quraqlıq proqnozu, daha rasional məhsul seçimi və təmizlənmiş suyun təkrar istifadəsi yeni su anbarlarının tikintisindən heç də az əhəmiyyətli olmaya bilər. Nəticə etibarilə, suya sonsuz təbii sərvət kimi deyil, effektivliyi ölçülməli olan iqtisadi aktiv kimi baxılmalıdır.

Diqqətdən qaçınılmaz başqa bir aspekt də var: su ehtiyatlarının transsərhəd təbiəti. Çay axınının əhəmiyyətli bir hissəsi Azərbaycandan kənarda əmələ gəlirsə, ölkə obyektiv olaraq Kür və Araz çayları hövzələrinin vəziyyətindən və yuxarı axında baş verən proseslərdən asılıdır. Buna görə də, uzunmüddətli su təhlükəsizliyi qaçılmaz olaraq regional əməkdaşlıq, hidroloji məlumat mübadiləsi, proqnozlaşdırma və transsərhəd suların səmərəli istifadəsi ilə bağlıdır. Bu baxımdan, su tədricən enerji ehtiyatlarının bir vaxtlar əldə etdiyi eyni strateji əhəmiyyəti qazanır: onun əhəmiyyəti tək bir sənayenin hüdudlarından çox kənara çıxır.

Lakin "su yeni neftə çevriləcək" deyəndə ehtiyatlı olmaq lazımdır. Su iqtisadi tənlikdə sadəcə neftlə yanaşı qoyula bilən bir əmtəə deyil. Onun əhəmiyyəti daha fundamentaldır: su olmadan kənd təsərrüfatı, sənaye, şəhərlər və həyatın özü mümkün deyil. Buna görə də, suyun əsl dəyəri onun ixrac qiymətində deyil, dövlətin iqtisadiyyat və əhali üçün mövcudluğuna və keyfiyyətinə zəmanət vermək qabiliyyətindədir. Məhz buna görə də bu gün su infrastrukturuna qoyulan investisiyalar təkcə ətraf mühitə deyil, həm də Azərbaycanın gələcəyinin iqtisadi təhlükəsizliyinə qoyulan investisiyalar kimi qəbul edilə bilər.

Azərbaycan artıq neft gəlirlərinin modernləşmənin əsas hərəkətverici qüvvəsi olduğu bir ölkədən nəqliyyat, enerji, rəqəmsal infrastruktur, sənaye və qeyri-neft sektorunu eyni zamanda inkişaf etdirən bir dövlətə qədər uzun bir yol qət edib. Bu model indi yeni bir çətinliklə üzləşir: neft, qaz və ya investisiya ilə əvəz edilə bilməyən ən məhdud resursu idarə etməyi öyrənmək çətinliyi ilə. Neft dövründən sonra ölkəyə yalnız yeni bir iqtisadiyyat deyil, həm də yeni su istifadəsi mədəniyyəti lazım olacaq. Əgər bu gün hər kubmetrə strateji resurs kimi yanaşmağa başlasaq, su problemi Azərbaycan üçün zəif nöqtə deyil, texnoloji və infrastruktur modernləşdirilməsinin başqa bir sahəsinə çevrilə bilər.