Niyə müharibə etməliyik?

Ömrü qısa, sülh mesajı əbədi olan qız

Samanta Smitin tarixə düşən sualı...

Dünya tarixində elə insanlar var ki, onların həyat yolu siyasi qarşıdurmaların, beynəlxalq gərginliklərin və böyük dövlətlər arasındakı mürəkkəb münasibətlərin fonunda gözlənilməz bir hadisə ilə yadda qalır. Həmin hadisə isə sonradan bir insanın adını bütöv bir nəslin yaddaşına həkk edir. Amerikalı məktəbli qız Samanta Smit də məhz belə taleyi olan insanlardan biri kimi tarixə düşüb.

Bu qızcığaz kim idi? Niyə kiçik yaşında tarixin səhifəsinə çevrildi?

Samanta Smit 29 iyun 1972-ci ildə Amerikada doğulub. Bu ad yəqin ki, Sovet İttifaqı dönəmini görmüş yaşlı və orta nəsil azərbaycanlıların yadında olar.

O vaxtlar SSRİ və ABŞ arasında “soyuq müharibə” yelləri əsirdi. “Soyuq müharibə”nin qızğın çağında SSRİ-də hakimiyyət başına Yuri Andropov gəldi.  Yuri Andropovun hakimiyyətə gəlməsi Qərbdə bərk narahatlıqla qarşılandı. Qərb mətbuatı Andropovdan bəhs edən məqalələr nəşr etməyə başladılar. Qərbin apardığı təbliğatda Andropov dünyaya yeni və dəhşətli müharibə təhlükəsi gətirən sovet lideri kimi təqdim olunurdu. Bu zaman Samanta Smit televizordan nüvə müharibəsinin baş verəcəyi, Yer kürəsinin məhv olacağı xəbərini eşidir. 1982-ci ilin payızında Amerika məktəblisi nüvə müharibəsi perspektivləri barədə öz narahatlığını məktub şəklində Andropova yazır:

“Hörmətli, cənab Andropov! Mənim adım Samanta Smitdir. Mənim 10 yaşım var. Sizi yeni işiniz münasibətilə təbrik edirəm. Mən Rusiya və Amerika Birləşmiş Ştatları arasında nüvə müharibəsinin başlamasından çox narahatam. Siz müharibənin başlamasına səs vermək istəyirsiniz, ya yox? Əgər istəmirsinizsə, onda xahiş edirəm deyəsiniz ki, müharibənin qarşısını almağa necə yardım etməyi düşünürsünüz? Siz bu sualıma cavab vermək məcburiyyətində deyilsiniz, amma mən bilmək istərdim ki, nə üçün siz dünyanı və ya ən azından bizim ölkəmizi fəth etmək istəyirsiniz? Tanrı dünyanı yaradıb ki, biz hamımız sülh şəraitində yaşayaq və müharibə etməyək. Hörmətlə, Samanta Smit”.

Balaca bir qızın böyük dövlət rəhbərinə ünvanladığı bu məktub ilk baxışda adi bir uşağın marağı kimi görünə bilərdi. Ancaq həmin məktubun arxasında dövrün siyasi mənzərəsini dəyişdirmək gücündə olan mühüm bir mesaj - müharibədən çox sülhə, qarşıdurmadan çox qarşılıqlı anlaşmaya ehtiyac olduğu fikri dayanırdı. Məhz buna görə Samantanın adı qısa müddətdə ABŞ və Sovet İttifaqında, daha sonra isə dünyanın müxtəlif ölkələrində tanınmağa başladı.

Bir neçə aydan sonra Samantanın gözləmədiyi halda məktub SSRİ-də çıxan “Pravda” qəzetində dərc olunur. Nəhayət, 26 aprel 1983-cü il tarixində Amerika məktəblisi Yuri Andropovun cavab məktubunu alır. Andropov Samantanın məktubuna cavab verərək onu Sovet İttifaqına dəvət edir. 1983-cü ilin yayında amerikalı məktəbli Sovet İttifaqına səfər edərək Moskva və Leninqradı gəzir, məktəblilərlə ünsiyyət qurur. Bu səfəri ilə iki ölkənin siyasi rəhbərləri arasında mövcud olan gərginliyin əksinə olaraq xalqlar arasında dostluq və qarşılıqlı anlaşmanın mümkün olduğunu nümayiş etdirdi.

Samantanın Sovet İttifaqına səfəri sadəcə bir uşağın xarici ölkəyə səyahəti deyildi. Həmin səfər soyuq müharibənin ən gərgin mərhələlərindən birində iki düşmən siyasi sistemin insanlarını bir-birinə yaxınlaşdıran simvolik hadisəyə çevrilmişdi. Dünya mediası onun hər addımını izləyərək balaca məktəblinin sülh çağırışını milyonlarla insana çatdırmışdı.

Samanta Smit sovet uşaqları ilə görüşərkən onları siyasi rəqib kimi deyil, özünə bənzər arzuları, ümidləri və duyğuları olan insanlar kimi görürdü. Bu sadə yanaşma onun mesajını daha təsirli edirdi, çünki o, siyasətçilərin mürəkkəb diplomatik ifadələrlə izah edə bilmədiyi bir həqiqəti uşaq səmimiyyəti ilə ifadə edirdi: müxtəlif ölkələrdə yaşayan insanların hamısı müharibə deyil, sakit və təhlükəsiz həyat istəyir...

Onun adı qısa müddətdə sülh ideyasının simvollarından birinə çevrildi, Samanta müxtəlif tədbirlərə dəvət olundu, televiziya proqramlarında iştirak etdi və öz ölkəsində olduğu kimi xaricdə də sülh, dostluq və xalqlar arasında anlaşma haqqında fikirlərini bölüşdü. Beləliklə, o, adi məktəbli həyatından çıxaraq beynəlxalq səviyyədə tanınan gənc bir ictimai şəxsə çevrildi.

Təəssüf ki, Samantanın həyat yolu çox qısa oldu. Avqustun 25-də onun vəfatının 41-ci ili tamam olur. SSRİ-yə səfərindən sonra yəni,  25 avqust 1985-ci il tarixində Samanta Smit atası ilə birgə müəmmalı təyyarə qəzası nəticəsində həlak olur. İngiltərədən məşhur Robert Vaqnerin teleşousundan qayıdarkən təyyarə Oqast şəhərinin aeroportuna enməli olduğu halda, buradan cənub-qərbdə yerləşən Obern-Lüiston bələdiyyə aeroportuna yönləndirilir. Görmə məsafəsinin az olması səbəbindən ikimühərrikli kiçik “Beechcraft 99” təyyarəsi uçuş-enmə zolağına çatmadan, onun kənarına 200 metr qalmış yerə çırpılır. Təyyarədəki 6 sərnişin və 2 heyət üzvü hadisə yerində həlak olurlar. 13 yaşlı qız və atası Samantanın doğulduğu Men ştatının Houlton şəhəri yaxınlığında dəfn olunurlar. O zaman 13 yaşlı amerikalı qızcığazın faciəsi bütün sovet məktəblilərini sarsıdır. Ölümündən sonra müxtəlif fərziyyələr ortaya çıxır. Hələ də Samanta Smitin xüsusi xidmət orqanlarının qurduğu hadisə nəticəsində öldüyünü söyləyənlər var.

Samantanın ölüm xəbəri yalnız ABŞ-da deyil, Sovet İttifaqında da böyük kədər doğurdu. Minlərlə insan onun xatirəsini yad etdi, çünki qısa ömrünə baxmayaraq o, siyasi mövqeyi və ya dövlət vəzifəsi ilə deyil, sadə bir məktubla böyük dünyaya təsir göstərə bilmişdi.

Bu gün Samanta Smitin adı xatırlanarkən, əslində, yalnız bir amerikalı məktəblinin həyatından danışılmır. Eyni zamanda dünyanın ən gərgin siyasi qarşıdurmalarından birinin fonunda uşaqların belə böyük dəyişikliklər haqqında düşünə, sual verə və sülh naminə öz sözünü deyə biləcəyini göstərən nümunədən bəhs olunur.

Samantanın hekayəsinin ən təsirli tərəfi isə onun böyük siyasi iddialarının olmamasında idi. Çünki o, nə diplomat idi, nə siyasətçi, nə də dövlət xadimi. Sadəcə dünyada baş verənləri anlamağa çalışan və böyüklərin müharibə haqqında danışmasından narahat olan bir uşaq idi, məhz bu səmimiyyət onun sözlərini milyonlarla insan üçün daha inandırıcı etmişdi.

Samanta Smitin həyatının üzərindən onilliklər keçsə də, onun adı hələ də soyuq müharibə tarixinin ən yaddaqalan simalarından biri kimi çəkilir. Onun taleyi göstərir ki, bəzən böyük siyasi hadisələrin kölgəsində görünməyən bir insanın sadə sualı belə milyonlarla insanı düşündürə bilər. Çünki sülh haqqında danışmaq üçün mütləq yüksək kürsüyə, böyük siyasi vəzifəyə və ya güclü dövlətə sahib olmaq lazım deyil. Bəzən dünyaya lazım olan ən təsirli söz sadəcə bir uşağın ürəkdən verdiyi “Niyə müharibə etməliyik?” sualı olur...

Yeganə BAYRAMOVA