Niyə yağışın qoxusunu hiss edirik?

Yağış zamanı yerin səthində və torpağın üst qatında mürəkkəb fiziki-kimyəvi proseslər baş verir ki, bu da xüsusi qoxunun əmələ gəlməsinə kömək edir.
İsti mövsümdə yağış yağmağa başlayanda havada xoş təravət və sərinlik qoxusu yaranır.
Lent.az xarici mediaya istinadla xəbər verir ki, bu qoxu xüsusilə uzun müddət davam edən quraqlıqdan sonra, ətrafda çoxlu toz, quru yarpaqlar və otlar olduqda hiss olunur. Və bu, yalnız nəmin qoxusu deyil, biogen və abiogen təbiətin müxtəlif amillərinin birləşməsindən yaranan maraqlı prosesləri gizlədir.

Yağış qoxusunun elmi termini var – petrikor (petrichor). Söz yunan mənşəlidir - "daş" mənasını verən "petra" və "ixor" - yunan mifologiyasında tanrıların damarlarında axan mayedir. Və bu tərif  heç də təsadüfi deyil, çünki yağış qoxusu torpağın özündən çıxan bir ətirdir. Bu termin tədqiqatçılar İzabel Bir və Roderik Tomas tərəfindən 1964-cü ildə “Nature” jurnalında dərc olunan məqalədə irəli sürülüb.

Yağış yağanda su torpaqda mikro çatlara və məsamələrə daxil olur. Onların tərkibində olan hava nəm səthdə kiçik baloncuklar əmələ gətirir ki, bu da partlayan zaman havaya çoxlu mikrodamcı buraxır. Tərkibində bitki yağları (əsasən stearin və palmitik turşular) olan bu kiçik hissəciklər hava axınları tərəfindən götürülür və ətrafa daşınaraq unikal və sevimli ətir yaradır.

Eyni səbəbdən yağış yağanda havada çoxlu sayda torpaq bakteriyası meydana çıxır. Bu kontekstdə bizi maraqlandıran bir çox müxtəlif bakteriyalar arasında geosmin kimyəvi birləşməsini istehsal edən Streptomyces bakteriyası var. 

Bu maddə yağış zamanı havaya daxil olur və bununla da petrikorun ətirini artırır və tamamlayır. Geosmin insanlar üçün tamamilə zərərsizdir və torpaqda istehsal olunan miqdarda toksik deyil. Üstəlik, bu gün parfümeriyanın tərkib hissələrindən biridir.

Araşdırmalar onu da göstərir ki, xarakterik qoxunun mənbəyi təkcə geosmin deyil, həm də müxtəlif bitkilərdə olan digər üzvi maddələr, məsələn, terpenlər ola bilər. Bu aromatik birləşmələr yarpaqların səthində yağış və dolu zamanı zədələnə bilən, ətraf mühitə kimyəvi komponentlər buraxan xüsusi tüklərdə istehsal olunur. 

Uzun müddətli quraqlıq bitkilərdə metabolik prosesləri ləngidə bilər, lakin yağış onları aktivləşdirir və xoş ətir buraxır.

2015-ci ildə Massaçusets Texnologiya İnstitutunun alimləri yağış qoxularının necə əmələ gəldiyini öyrənmək üçün yüksək sürətli kameralardan istifadə ediblər. Onlar torpaq və süni materiallar da daxil olmaqla 28 müxtəlif səthi tədqiq edərək 600-ə yaxın təcrübə aparıblar. 

Müəyyən edilib ki, damcı məsaməli səthə dəydikdə onun məsamələrindən hava çıxır, qabarcıqlar əmələ gətirir və sonra aerozol halına gəlir.

Bu aerozollar qoxu yayır və həmçinin bakteriya və virusları torpaqdan daşıya bilir. Daha yavaş düşən yağış damcıları daha çox aerozol əmələ gətirir, bu da küləyin az və ya heç olmaması ilə qısamüddətli yağışdan sonra petrikorun niyə daha çox tələffüz edildiyini izah edir.

Sadalanan amillərlə yanaşı, ildırım da müəyyən rol oynayır. Elektrik boşalmaları zamanı xarakterik kəskin qoxuya malik ozon əmələ gəlir. Buna görə də, tufan zamanı yağış və təravət qoxusu çoxşaxəli çalarlar ilə daha da kəskinləşir.

Bəzi tədqiqatçılar hesab edir ki, insanın yağış qoxusuna olan sevgisi irsiyyətlə bağlıdır: bizim əcdadlarımız üçün yağışlı hava həyati əhəmiyyət kəsb edirdi.