Nüvə silahı nədir? Hansı ölkələrin nüvə silahı var? Tarix nüvə silahı haqqında nə deyir? Araşdırma

29 avqust Nüvə Sınaqlarına Qarşı Beynəlxalq Mübarizə Günü kimi qeyd olunur. Bu günün məqsədi nüvə silahı sınaqlarının dağıdıcı təsirləri haqqında məlumatlılığı artırmaq və nüvə silahından azad dünya hədəfinə nail olmaq üçün çalışmaqdır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası 2009-cu ildə qəbul etdiyi qətnamə ilə avqustun 29-nu bu məqsədə həsr olunmuş beynəlxalq gün kimi qeyd edib.

Nüvə silahı nədir?

Nüvə silahı nüvə reaksiyasının və nüvə parçalanmasının birgə istifadəsi və ya daha güclü birləşmə nəticəsində əldə edilən yüksək dağıdıcı silahdır. Adi partlayıcılardan fərqli olaraq, daha çox zərər vurmaq üçün istifadə olunur. Tək bir silah canlı və ya cansız bütöv bir şəhəri və ya ölkəni tamamilə məhv edəcək qədər güclüdür.

Nüvə silahının iki əsas növü var. Birinci növ, Xirosimaya atılan uran bombasında və ya Naqasakiyə atılan plutonium bombasında olduğu kimi, uranın hüdudlarından kənarda ağır atomların nüvələrini parçalayaraq enerji çıxaran parçalanma bombasıdır. Amerika Alimləri Federasiyasının hesablamalarına görə, 2012-ci ilə qədər bütün dünyada 17.000 nüvə başlığı var idi, onlardan 4.300-ü istifadəyə hazır idi.

Hansı ölkələrin nüvə silahı var?

Bu gün dünyada nüvə silahından istifadə edən səkkiz suveren dövlət var. Bunlardan beşi Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsinə əsasən “nüvə silahına malik dövlətlər” sayılır. Bu ölkələr ABŞ, Rusiya, Böyük Britaniya, Fransa və Çindir.

İsrail nüvə proqramını rəsmən təsdiqləməsədə, nüvə silahına malik olduğuna inanılır.

Bəzi NATO ölkələri nüvə silahına malik olmasalar da, öz ərazilərində ABŞ və Rusiyaya məxsus nüvə silahlarına malikdirlər. Bu ölkələr Almaniya, Belçika, Hollandiya, İtaliya, Türkiyə və Belarusdur.

Keçmişdə nüvə silahına malik olan, lakin sonradan arsenallarını sıradan çıxaran ölkələr isə, Cənubi Afrika Belarus, Qazaxıstan, Ukraynadır.

ABŞ-ın ilk nüvə bombasını 80 il öncə partladıb. Bu gün isə aktiv şəkildə İranın nüvə proqramı müzakirə olunur. ABŞ və İsrail isə İranın nüvə silahı əldə etməsinə qarşı birlikdə sözün əsl mənasında müarizə aparır. Hətta iyun ayında bununla bağlı 12 günlük müharibədə İranın əksər nüvə zənginləşdirm məntəqələrinin məhv edildiyi deyilir.

2022-ci ilin statistikasına görə, dünyada 12 705 nüvə başlığı var. Rusiya 5997 nüvə silahı ilə lider ölkə, ABŞ isə 5428 nüvə silahı ilə ikincidir. Rusiya və ABŞ-dan başqa Çinin 350, Fransanın 290, Böyük Britaniyanın 255, Pakistanın 165, Hindistanın 156, İsrailin 90, Şimali Koreyanın 40 nüvə silahı var.

Tarix nüvə silahı haqqında nə deyir?

1898-ci ildə Pierre və Marie Curie, radium adlandırdıqları bir maddə olan uran filizində böyük miqdarda radiasiya yayan maddə olduğunu kəşf etdilər. Ernest Ruterford və Frederik Soddi atomların parçalanaraq müxtəlif elementlərə çevrildiyini müəyyən etdilər.1938-ci ildə Enriko Fermi təbii qüvvələrdən istifadə edərək nüvə enerjisi istehsalına verdiyi töhfələrə görə fizika üzrə Nobel mükafatı aldı. Onun sonrakı tədqiqatları nüvə enerjisi istehsalının inkişafına təkan verdi.1938-ci ilin dekabrında Otto Hahn və Fritz Strassmann uranı neytronlarla bombaladıqdan sonra barium elementinin aşkar edildiyini bildirdilər. Lise Meitner və Otto Robert Frisch bu nəticələri düzgün şəkildə uran atomunun parçalanması nəticəsində əldə etdiklərini şərh etdilər. Frisch bunu 13 yanvar 1939-cu ildə eksperimental olaraq təsdiqlədi.1939-cu ildə Alman parçalanması haqqında öyrəndikdən sonra Szilard 1933-cü ildə uranın nüvə zəncirvari reaksiyası ideyasını həyata keçirə biləcək element olacağı qənaətinə gəldi.1939-cu ilin avqustunda Szilardın təşviqi ilə məşhur fizik Albert Eynşteyn ABŞ prezidenti Franklin D. Ruzveltə məktub göndərərək alman tədqiqatçılarının atom bombası üzərində işlədiyi barədə xəbərdarlıq etdi. Ruzvelt isə, cavab olaraq, Lyman James Briggs-in rəhbərliyi altında Uran Komitəsinin yaradılması ilə cavab verdi, lakin ilkin 6000 dollarlıq az bir maliyyə ilə irəliləyiş yavaş idi.1941-ci ildə Yaponiyanın Pearl Harbora hücumundan sonra ABŞ İkinci Dünya Müharibəsinə daxil olur.1942-ci ildə almanlardan əvvəl atom silahı istehsal etməyi qarşısına məqsəd qoyan Manhetten Layihəsi qurulur.1945-ci ildə Trinity-dəki nüvə partlayışı atom əsrini açır. ABŞ Nyu-Meksiko yaxınlığındakı Alamogordoda ilk atom bombasını partladır.1945-ci ilin avqustunda ABŞ üç gün fərqlə Yaponiyanın Xirosima və Naqasaki şəhərlərinə atom bombası atır. Hesablamalara görə, güclü partlayış və nəticədə yaranan küləkdən dərhal sonra 110 min insan həlak olub. Daha on minlərlə insan aylar və illər sonra radiasiya zəhərlənməsindən ölüb. Atom bombası atıldıqdan bir neçə gün sonra Yaponiya təslim olur və bununla da İkinci Dünya Müharibəsi başa çatır.1949-cu ildə Sovet İttifaqı Amerikanın nüvə monopoliyasına son qoyaraq ilk atom bombası sınağını keçirir.1952-ci ilin noyabrında ABŞ ilk hidrogen bombasını sınaqdan keçirir. ABŞ ilk hidrogen bombasını 1 noyabr 1952-ci ildə Sakit Okeanda Enewetak Atollunda partlatdı. Kod adı “İvi Mayk” olan layihəyə macar əsilli amerikalı nüvə fiziki Edvard Teller rəhbərlik edirdi. Bomba 100 mil enində və 25 mil hündürlüyündə göbələk buludunu yaratdı və ətraf adalardakı bütün canlıları öldürdü.1954-cü ildə ABŞ dövlət katibi Con Foster Dalles ABŞ-ın kommunist çağırışına cavab verməli olduğunu bildirdi. ABŞ dövlət katibi Sovetin potensial böyük hücumunun böyük nüvə məsuliyyətini ortaya qoyacağını bəyan etdi.1954-cü ilin martın 1-də ABŞ Bikini Atollunda Castle Bravo sınağı ilə daha bir hidrogen bombasını partladır. SSRİ 22 noyabr 1955-ci ildə 1,6 meqaton hasil edən ilk "əsl" hidrogen bombasını partlatdı.1957-ci ildə ABŞ Las-Veqas səhrası yaxınlığında ilk yeraltı nüvə sınağını keçirib. Elə həmin il Sovet İttifaqı dünyanın ilk kosmik gəmisi olan Sputnik-i kosmosa göndərdi. Eyni zamanda Britaniyada Windscale nüvə reaktorunda yanğın baş verdi və ardınca radiasiya sızması başladı.1961-ci ilin sentyabrında nüvə hücumlarından qorunmaq üçün sığınacaqlar tikilir. “Life” jurnalında dərc olunan məktubda prezident Kennedi Amerika xalqını sığınacaqlar tikməyə çağırır.1961-ci ildə Sovet İttifaqı bəşəriyyətin şahidi olduğu ən böyük nüvə qurğusu sınağını partladır. 57 meqaton TNT olan bomba İkinci Dünya Müharibəsi zamanı istifadə edilən hər hansı partlayıcıdan daha böyük partlayıcı gücə malikdir.1962-ci ildə Sovet İttifaqı Kuba adasına nüvə raketləri yerləşdirir və Kuba Raket Böhranını başladır. Sovet İttifaqı Kubaya nüvə enişi həyata keçirir. Enişlər aşkar edildikdən sonra ABŞ nüvə başlıqlarının çıxarılmasını elan edir. İki həftədir ki, dünya nüvə müharibəsi astanasına gəlir. Moskva bundan sonra nüvə raketlərini geri çəkməyə qərar verir.1962-ci ilin oktyabrında Amerika casus təyyarəsi Kubada tikilməkdə olan nüvə raket buraxılış qurğularını aşkar edir.1963-cü ilin avqustunda isə ABŞ, İngiltərə və Sovet İttifaqı atmosferdə, sualtı və quruda sınaqları qadağan edən Məhdud Nüvə Sınaq Müqaviləsini imzaladı. 1963-cü ildən bəri 100-dən çox ölkə bu müqaviləni imzalayıb.1964 cü ilin oktyabrında Çin ilk nüvə bombasını partladıb.1966-cı ilin yanvarında üç hidrogen bombası daşıyan ABŞ-ın B-52 bombardmançı təyyarəsi İspaniya körfəzində qəzaya uğrayıb. Bombalardan biri Aralıq dənizinə düşür. Xoşbəxtlikdən, bombaların heç biri partlamır, lakin radiasiya İspaniya ərazisinə yayılır və nəticədə Amerika hərbi rəsmiləri və əsgərləri tərəfindən geniş təmizləmə işləri aparılır. Bu hadisə ABŞ-ın etiraf etdiyi yeganə hadisədir. İstiqamət dəyişikliyi adlanır.1968-ci ilin uyuunda Böyük Britaniya, ABŞ və Sovet İttifaqı Nüvə Silahlarının Yayılmaması haqqında Müqavilə imzaladılar. Onlar öz nüvə silahlarını başqa dövlətlərə verməyəcəklərini və nüvə proqramlarının inkişafında başqa dövlətlərə yardım göstərməyəcəklərini şərt qoyurlar. Müqavilə 1970-ci ildə qüvvəyə minib və 1986-cı ilə qədər 186-dan çox ölkə onu imzalayıb.1969-cu ildə Finlandiyanın paytaxtı Helsinkidə Strateji Silahların Məhdudlaşdırılması Müqaviləsi (SALT) üzrə danışıqların birinci raundu keçirilib. Bu danışıqların nəticəsi olaraq 1972-ci ilin mayında SALT I müqaviləsi imzalandı.1974-cü ilin may ayında Hindistan ilk 10-15 tonluq nüvə bombasını Racastan səhrasının altında partladıb. Həmin ilin oktyabrında ABŞ və Sovet İttifaqı Vladivostok danışıqlarında nüvə arsenallarını məhdudlaşdırmaq barədə razılığa gəliblər. Hər iki tərəf 2400-dən çox strateji raketin (məsələn, hücum raketləri və bombaları) və 1300-dən çox döyüş başlığının olmaması ilə razılaşır.1979-cu ildə ABŞ prezidenti Ronald Reyqan strateji müdafiə üstünlüyünü elan edir, adətən Ulduz Döyüşləri kimi tanınır.1985-ci ilin avqustunda Sovet İttifaqı nüvə sınaqlarına moratorium elan etdi.1986-cı ilin aprelində Sovet İttifaqının üzvü olan Ukraynada Çernobıl nüvə reaktorunda yanğın baş verir və radioaktiv sızmalar baş verir. Bu hadisə Avropanın bir çox bölgəsinə ciddi ziyan vurur.1987-ci ilin dekabrında Moskva və Vaşinqton arasında ilk hərbi müqavilənin əlaməti olaraq SSRİ prezidenti Mixail Qorbaçov və ABŞ prezidenti Reyqan tərəfindən Orta Mənzilli Nüvə Qüvvələr Müqaviləsi imzalandı.1991-ci ilin iyul ayında 1982-ci ildə başlayan Strateji Silahların Azaldılması Danışıqları Müqaviləsi ABŞ və Sovet İttifaqının dövlət başçıları tərəfindən imzalanıb.2010-cu ilin aprel ayında isə, ABŞ prezidenti Barak Obama və Rusiya prezidenti Dmitri Medvedev strateji nüvə raketlərinin və onların bort döyüş başlıqlarının sayının 50% azaldılması haqqında müqavilə imzaladılar. ABŞ Senatı 2010-cu ilin dekabrında müqaviləni dörddə üç səs çoxluğu ilə ratifikasiya etdi.

Beləcə müxtəlif illərdə nüvə silahları ilə bağlı mühim addımlar atılır. Rusiya da Ukraynanı nüvə silahı ilə təhdid edir, İran isə uzun illərdir ki, nüvəni zənginləşdirməyə çalışsa da, ona imkan verilmir…

İradə Cəlil, Bizimyol.info