Orkestrə niyə dirijor lazımdır?

Orkestrlər musiqi cəmiyyətində çox qədim zamanlardan meydana çıxıb. Müxtəlif dövrlərdə onların müxtəlif adları olub, lakin bir şey dəyişməz qalıb – rəhbərin olması.

Bu gün baxacağıq ki, əgər heç kim ona baxmırsa, dirijor nəyə lazımdır?

Lent.az bu barədə araşdırmanı təqdm edir.

Məlum olub ki, onsuz musiqiçilər təşkilatlanmış şəkildə çıxış edə bilməzdilər.

Orkestrə niyə dirijor lazımdır?

İlk dirijorlar bəstəkarlar olub – onlar öz kollektivləri ilə birlikdə öz musiqilərini ifa ediblər. Sizi təəccübləndirə bilər, amma əvvəllər onlar təkcə rəhbər deyildilər. Dirijor tez-tez birinci skripkaçı olurdu və baş hərəkətləri ilə həmkarlarına işarə verirdi. Bəzən belə dirijor ritmi arşınla döyəcləməklə bildirirdi. Zaman keçdikcə hər şey dəyişməyə başlayıb.

İndi təsəvvür etmək çətindir, amma hələ XV əsrdə musiqiçilərin rəhbərinin məşhur çubuğu yox idi. Bunun əvəzinə onun böyük bir “battuta” adlanan dəyənəyi olurdu və dirijor ritmi vermək üçün onu yerə vururdu. Bu dəyənəkdən imtina edildi, çünki məşhur bəstəkar Jan-Batist Lülli qamışın ucu ilə ayağını zədələyib və 1687-ci ildə qanqrenadan ölüb.

İohan Sebastyan Bax isə qamış və ya çubuq əvəzinə not fitindən istifadə edirdi. Elə musiqiçilər də olub ki, not dəftərini əllərində yellədirdilər.

Hər şey XIX əsrdə dəyişib. Birincisi, məşhur dirijor çubuğu meydana çıxıb. İkincisi, heyrətamiz bir hadisə baş verib – dirijor orkestrdən ayrılıb, artıq musiqi ifa etməyib və öz məşhur yerini alıb – tamaşaçılara arxası, musiqiçilərə üzünü tutaraq.

Hazırda məlum deyil ki, bu dəyişikliyə kim başçılıq edib. Bu ya Rixard Vaqner, ya da Hektor Berlioz ola bilər.

Düşünülə bilər ki, əgər notlar varsa, dirijor nəyə lazımdır? Lakin böyük orkestrdə yüzlərlə musiqiçi ola bilər. Belə şəraitdə kollektivin üzvləri həm ifa edib, həm də bir-birinə qulaq asmaq, takt saymaq və notları izləmək iqtidarında deyillər.

Dirijorun əlavə funksiyası isə ümumi əhval-ruhiyyə və tempi təyin etməkdir, çünki musiqi yalnız notlarla məhdudlaşmır. Müxtəlif şərhlərlə eyni əsər tamamilə fərqli səslənə bilər.

Dirijor məşqlərdə partituraları kollektivlə dəfələrlə keçir, analiz edir və səslənməni istənilən nəticəyə çatdırır. Təcrübəli mütəxəssislər hətta illər öncə dəfələrlə ifa olunmuş əsərlərə belə yeni nəfəs verə bilirlər.