Ötən əsrin 20 30 cu illərində latın əlifbasına keçidin pərdəarxası tarixçi alimin baxışı

Bakı, 17 dekabr, AZƏRTAC

1930-cu ildə Anatoli Vasilyeviç Lunaçarski açıq etiraf edirdi: “RSFSR Xalq Maarifi Komissarlığı... xalqların yazılarının latınlaşdırılması problemi ilə qarşılaşanda, irəliyə həddən artıq ehtiyatla gedirdi. O, gözəl anlayırdı ki, kütlələri onların mədəniyyətindən və inamlarından ayırmaq məqsədi kimi qələmə vermək istəyənlər bu yeniliklərdən sovet hökumətinə qarşı asanlıqla istifadə edə bilərlər”. Əslində, Bakıda keçirilmiş Türkoloji Qurultaydakı müzakirələr də göstərdi ki, müsəlman xalqların hamısı latın qrafikalı əlifbaya keçməkdə həvəsli deyildilər. Məsələn, Yakutiya (Saxa) nümayəndəsi İsidor Baraxov qurultaydan döndükdən sonra “Yakutiya iqtisadiyyatı” dərgisində dərc olunan “1-ci Ümumittifaq Türkoloji Qurultayın nəticələri” məqaləsində yazırdı: “Qurultayda demək olar ki, Tatarıstan nümayəndələrinin hamısı latın əlifbasına keçidin qatı əleyhdarları kimi çıxış etdilər. Nümayəndələrdən biri bunu qismən də onunla izah etdi ki, Kazanda demək olar ki, bütün Türk Şərqini çap məmulatı ilə təmin edən nəhəng poliqrafiya sənayesi var. Aydındır ki, Tatarıstan özünün faktiki monopoliya vəziyyətini itirmək istəmir”.

Bu fikirləri AZƏRTAC-a müsahibəsində AMEA-nın A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunun Türk xalqlarının tarixi və etnologiyası şöbəsinin müdiri, tarix elmləri doktoru Güllü Yoloğlu deyib.

O bildirib ki, həmin dövrdə Özbəkistanda da vəziyyət ürəkaçan deyildi: “Sovet hakimiyyətinə qarşı mübarizə aparan bir sıra qüvvələr, xüsusilə əhalinin dindar qismi latın qrafikalı əlifbaya keçidi sovetlərin qələbəsi, müsəlmanlara qarşı yönəldilmiş “dinsizləşdirmə” siyasəti kimi qəbul edirdi. Halbuki bu proses eyni dərəcədə xristian dininə qarşı da yönəldilmişdi.

Belə bir vaxtda, 1928-ci ildə SSRİ-yə dost Türkiyənin də latın qrafikalı əlifbaya keçməsi vəziyyəti bolşeviklərin xeyrinə xeyli yaxşılaşdırdı. Qeyd edək ki, bu gün İstanbulda Taksim Meydanında 1928-ci ildə yaradılmış “Cumhuriyyət Abidəsi” heykəltəraşlıq kompleksi var. Burada RSFSR-nin Türkiyədəki ilk səlahiyyətli nümayəndəsi Semyon Aralov Türkiyənin milli azadlıq hərəkatının qəhrəmanları ilə yanaşı təsvir olunub. Bu abidə Atatürkün Türkiyə ilə RSFSR arasındakı münasibətlərə verdiyi dəyərin nümunəsidir. Türkiyəyə xüsusi rəğbəti olan türk və müsəlman əhali bu nümunəni əsas götürərək latın qrafikasına münasibətini dəyişdi. Bu proses özünü xüsusilə Özbəkistanda qabarıq şəkildə göstərdi”.

Güllü Yoloğlu qeyd edib ki, latınlaşdırma prosesində ən ağrılı məqam rus dili üçün latın qrafikasının tətbiqi idi: “İnqilabdan sonrakı illərdə rus dilində işlənən Kirill əlifbası ilə minlərlə çap məmulatı yeni hökumətin siyasətini dünyaya yayırdı. Rus əlifbasının latınlaşdırılması rus klassiklərinin əsərlərinin, elmi və siyasi ədəbiyyatın, qəzet və jurnalların, çoxsaylı dərs vəsaitlərinin latın qrafikası ilə yenidən çapını tələb edirdi. SSRİ-nin bir çox xalqlarında ədəbiyyat az, məktəblər az və ya mövcud olanlar dini xarakterli olduğu halda, Rusiyada əsrlər boyu yığılmış zəngin kitabxanalar, əsərlər, dərsliklər, yazı maşınları, teleqraf xətləri, stenoqrafiya sistemləri, marksist-leninist ədəbiyyat və qurultay materialları var idi. Dünya iqtisadi böhranının hökm sürdüyü dövrdə bunların hamısının latın qrafikasına keçirilməsi ölkəyə böyük maddi xərcə başa gələcəkdi.

Bir çox amili nəzərə alan Mərkəzi Komitə rus əlifbasının latın qrafikasına keçidini dayandırdı. 1931-ci ildə bu qərar daha kəskin şəkildə təkrarlandı. Buna baxmayaraq, SSRİ-nin digər xalqlarının əlifbalarının latınlaşdırılması davam etdirilirdi. Lakin aparıcı xalq olan rusların Kirill əlifbasında qalması onları ölkənin digər xalqlarından ayırırdı və bu, Moskvada narazılıq yaradırdı”.