Oturaq həyat gizli epidemiya

Hərəkət isə ruhi-fiziki sağlamlıq qaynağıdır

Müasir dövrdə bir çox sahədə iş şəraitinin rəqəmsallaşması insanları daha az hərəkət etməyə, günün çox hissəsini oturaq vəziyyətdə keçirməyə yönləndirib. Saatlarla monitor qarşısında işləmək və asudə vaxtı smartfona ayırmaq, ilk baxışda rahatlıq kimi görünsə də, zamanla həm peşəkar fəaliyyətin səmərəliliyinə, həm də fiziki və psixoloji sağlamlığa zəncirvari təsir göstərərək müxtəlif problemlərə yol açır. Müasir tibbin "gizli epidemiya" adlandırdığı bu vəziyyət insan sağlamlığı üçün böyük təhlükə mənbəyidir.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, dünyada hər 4 nəfərdən biri, təxminən 1,4 milyard insan kifayət qədər hərəkət etmir. Mütəxəssislər bu vəziyyəti "yeni siqaret çəkmə sindromu" kimi dəyərləndirirlər, çünki hər il dünyada 5 milyona yaxın insan hərəkətsizliyin səbəb olduğu xroniki xəstəliklərdən həyatını itirir. Hazırda qlobal miqyasda ürək-damar xəstəliklərindən ölüm halları ümumi göstəricilərin 30 faizini təşkil edir. Eyni zamanda, 2-ci tip şəkərli diabet hallarının 7-8, döş və yoğun bağırsaq xərçəngi diaqnozlarının isə 10 faizə yaxını birbaşa passiv həyat tərzi ilə bağlıdır.

Elmi tədqiqatlar hərəkətsizliyin yalnız bədən quruluşuna deyil, hüceyrə səviyyəsində sağlamlığa da zərər verdiyini sübut edir. Araşdırmalar göstərir ki, oturaq həyat tərzi DNT-ni qoruyan telomerlərin sürətlə qısalmasına səbəb olaraq orqanizmin bioloji yaşını artırır. Həmçinin uzunmüddətli hərəkətsizlik beynin yaddaş və öyrənmə mərkəzi olan hipokamp nahiyəsində struktur dəyişikliklərlə koqnitiv funksiyaları zəiflədir, damar elastikliyini azaldır və qlükozanın parçalanma qabiliyyətini yüksək dərəcədə aşağı salır.

Mövzu ilə bağlı mütəxəssislərin fikirlərini öyrəndik. Həkim-terapevt Nübar Xəlilova bildirdi ki, oturaq həyat tərzi orqanizmi səssiz şəkildə məhv edir. Onun ən geniş yayılan fəsadı maddələr mübadiləsinin, yəni metabolizmin kəskin şəkildə zəifləməsidir:

– Hərəkətsizliyin uzun müddət davam etməsi əzələlərin fəaliyyətini, qanda şəkər və piylərin parçalanmasında iştirak edən fermentlərin aktivliyini zəiflədir. Nəticədə qəbul edilən kalorilər enerji kimi istifadə olunmaq əvəzinə piy ehtiyatı şəklində toplanır və çəki artımı ilə nəticələnir. Problem yalnız piylənmə ilə məhdudlaşmır. Hüceyrələrin insulinə həssaslığı azalır və bu da zamanla II tip şəkərli diabetin inkişafına yol açır.

Eyni zamanda, qan dövranının zəifləməsi damarlarda xolesterinin toplanmasına və arterial təzyiqin yüksəlməsinə zəmin yaradır. Hərəkətsizlik ürək-damar sisteminin ən böyük düşmənidir. Oturan zaman qan dövranı yavaşıyır, əzələlər daha az oksigen tələb edir və ürək öz tonusunu itirməyə başlayır. Damarlarda qanın sürəti azaldıqca, xüsusilə aşağı ətraflarda qan göllənməsi baş verir ki, bu da varikoz genişlənmələrinə və daha da pisi, damardaxili laxtalanmaya (tromboza) zəmin yaradır. Zamanla damarların elastikliyi itir, xolesterin lövhələrinin yığılması sürətlənir və bu qaçılmaz proses yüksək qan təzyiqi, infarkt və insult kimi ölümcül təhlükələri artırır.

Hərəkətsizliyin orqanizmə təsirlərindən danışan həkim qeyd etdi ki, bu vəziyyət dayaq-hərəkət sistemində ciddi fəsadlara səbəb olur:

– Oturaqlıq bədənimizin dayaq-hərəkət sistemində də dərin izlər qoyur.

Saatlarla eyni vəziyyətdə oturmaq onurğa sütununa, xüsusən də bel və boyun nahiyəsinə qeyri-bərabər mexaniki təzyiq göstərir. Bu vəziyyət zaman keçdikcə duruş pozğunluqlarına, fəqərəarası yırtıqlara və xroniki ağrılara çevrilir. Hərəkətsiz qalan əzələlər elastikliyini və tonusunu itirərək atrofiyaya uğrayır, oynaqlar isə təbii yağlanmasını itirərək erkən yaşlanma və duzlaşma prosesinə məruz qalır. Hətta sümüklərin mineral sıxlığı azalır və bu, gələcəkdə sümük əriməsi kimi tanınan osteoporoz təhlükəsinə yol açır.

Bədənimizdəki fiziki geriləmə insanın psixi sağlamlığına və emosional durumuna da birbaşa təsir göstərir. Hərəkətsiz qaldıqda beyində ifraz olunan xoşbəxtlik hormonları endorfin, serotonin və dopaminin səviyyəsi minimuma enir. Bu isə insanda xroniki yorğunluq, apatiya, yuxu pozğunluğu, gərginlik və depressiyaya meyillilik yaradır. Beyin qan dövranının zəifləməsi həm də diqqət dağınıqlılığına və zehni məhsuldarlığın aşağı düşməsinə səbəb olur.

Bu vərdişin mənfi təsirlərindən qorunmaq üçün gün ərzində hər 30–60 dəqiqədən bir qısa fasilə vermək, ayağa qalxaraq bir neçə dəqiqə hərəkət etmək, piyada gəzintilərə zaman ayırmaq və müntəzəm fiziki aktivliyi həyat tərzinə çevirmək vacibdir.

Klinik psixoloq Elvira Tağıyeva isə bildirdi ki, müasir dövrdə sağlam həyat tərzini və psixoloji rifahı qorumaq üçün rəqəmsal balansa riayət etmək şərtdir:

– Müasir dövrdə insanların qarşılaşdıqları əsas psixoloji problemlər hərəkətsizlik və rəqəmsal cihazlara həddindən artıq bağlılıqdır. Bu iki amil birləşərək zehni gərginlik və daxili narahatlıq yaradır. Ümumiyyətlə, psixoloji sağlamlıq insanın rifahının ayrılmaz hissəsidir. Lakin daimi stres, gərgin iş rejimi, emosiyaların daxildə saxlanılması və istirahətə vaxt ayırmamaq zamanla yorğunluq və tükənməyə səbəb olur. Bu problemlərin qarşısını almaq üçün gündəlik istirahətə və şəxsi maraqlara vaxt ayırmaq sağlamlığın qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Sağlam həyat tərzinin vacib faktorlarından biri də keyfiyyətli yuxudur. Kifayət qədər yuxu diqqətin, yaddaşın və emosional sabitliyin qorunmasına kömək edir. Eyni zamanda müntəzəm fiziki aktivlik orqanizimdə xoş əhval yaradan hormonların ifrazını artırır, gərginliyi azaldır və insanın özünü daha enerjili hiss etməsinə səbəb olur. Qidalanma da psixoloji vəziyyətə təsir edən amillərdəndir. Balanslı və faydalı qidalanmaq, kifayət qədər su içmək, zərərli vərdişlərdən uzaq durmaq həm bədənin, həm də beynin sağlam fəaliyyətini dəstəkləyir.

Mütəxəssis qeyd etdi ki, texnoloji asılılığı tənzimləmək, “ekran vaxtı”nı məhdudlaşdırmaq və canlı fəaliyyətə üstünlük vermək psixoloji sağlamlığın qorunması üçün zəruridir:

– Müasir texnologiyalar həyatımızı asanlaşdırsa da, onların nəzarətsiz istifadəsi narahatlıq, diqqət dağınıqlılığı və emosional yorğunluq yaradır. Sosial şəbəkələrdə daim aktiv olmaq, informasiya bolluğu və başqaları ilə özünü müqayisə etmək stressi artırır. Xüsusilə yatmazdan əvvəl elektron cihazlara baxmaq yuxu keyfiyyətini aşağı salır. Buna görə də gün ərzində rəqəmsal cihazlardan istifadəyə fasilələr vermək, ekran vaxtını azaltmaq, təbiətdə vaxt keçirmək lazımdır. Digər vacib məqamlardan biri də sosial münasibətlərdir. Sağlam münasibətlər insanın emosional dayağıdır. Bu səbəbdən ailə üzvləri və dostlarla canlı ünsiyyətə zaman ayırmaq psixoloji sağlamlığın qorunması üçün vacibdir.

Mütəxəssislərin də fikirlərindən göründüyü kimi, oturaq həyat tərzi təkcə fiziki deyil, həm də zehni sağlamlığımız üçün təhlükəlidir. Bədənimizin hərəkətə ehtiyacı var və bunu gözardı etmək uzunmüddətli xroniki xəstəliklərə yol açır. Sağlam və uzunömürlü yaşamaq, eləcə də psixoloji rifahımızı qorumaq üçün hərəkəti həyatımızın bir parçasına çevirmək və özümüzə vaxt ayırmaq ən doğru seçimdir. Bu yerdə bir xalq məsəli də yada düşür: “Sakit oturmaqdansa, düşməninə daş daşı”. Əlbəttə, söhbət düşmənə nökərçilikdən deyil, sağlamlığın düşməni olan fəaliyyətsizliyə düşmən kəsilməkdən gedir.

Elenora HƏSƏNOVA
XQ