Oyanarsa dünya dəyişəcək vulkanlar

Yer kürəsində bəzi vulkanlar var ki, əsrlərlə fəaliyyətsiz qalsalar da, onların potensial oyanışı qlobal miqyasda fəlakətə səbəb ola bilər. AzPost bildirir ki, bu “səssiz nəhənglər” yalnız bir dəfə püskürməklə belə, iqlimi dəyişmək, kənd təsərrüfatını çökdürmək və milyonlarla insanın həyatını risk altına atmaq gücünə malikdir.

Bu tip vulkanlara “supervulkan” adı verilir və onların ən məşhuru ABŞ-ın Yellouston Milli Parkında yerləşir. Yellouston vulkanının son böyük püskürməsi təxminən altı yüz min il əvvəl baş verib və bütün Şimali Amerikada kül təbəqəsi yaratmışdı. Alimlər hesab edir ki, növbəti püskürmə halında milyonlarla kvadrat kilometr ərazi yaşayışsız qala bilər.

Digər təhlükəli supervulkanlardan biri İtaliyadakı Kampi Flegreydir. Bu ərazi Napoli şəhərinin yaxınlığında yerləşir və 39 min il əvvəl burada baş vermiş püskürmə Avropanın qədim əhalisinin tənəzzülünə səbəb olmuşdu. Hazırda vulkan aktivlik siqnalları verməkdədir.

İndoneziyada yerləşən Toba gölü də keçmişdə supervulkanın nəticəsində yaranıb. Təxminən yetmiş beş min il əvvəl Toba püskürməsi insan populyasiyasını az qala məhv etmiş, atmosferdə qalın kül təbəqəsi yaradaraq “vulkanik qış”a səbəb olmuşdu.

Bu tip püskürmələrin təsirləri yalnız lokal deyil, bütün Yer kürəsini əhatə edir. Günəş işığını kəsən vulkan külü planetin temperaturunu aşağı salır, məhsuldarlığı azaldır, aclıq və sosial sabitsizlik dalğası yaradır. Elm adamları bu ssenarini “qlobal vulkanik böhran” adlandırır.

Hazırda alimlər bu nəhəng vulkanların aktivliyini peyk müşahidələri, seysmoloji ölçmələr və qaz analizləri ilə daim izləyir. Lakin dəqiq proqnozlar vermək hələ də çətindir. Çünki supervulkanlar min illərlə sakit qala bilər və ani püskürmə riski yüksəkdir.

BMT-nin Elm və Fəlakətlərin Azaldılması Ofisi bu təhlükənin ciddi şəkildə izlənməsini tövsiyə edir. 2023-cü ildə verilən rəyə görə, yaxın yüz il ərzində böyük miqyaslı vulkanik fəlakətin baş vermə ehtimalı təxminən 1:6 kimi qiymətləndirilir.

Bu səbəbdən bəzi ölkələr, o cümlədən ABŞ, Yaponiya və Yeni Zelandiya, vulkan ətrafında təxliyə planları, fövqəladə ərzaq ehtiyatları və məlumatlandırma kampaniyaları üzərində işləyir. Amma planetin iqlimini dəyişə biləcək bir püskürməyə qarşı hazır olmaq, demək olar ki, mümkün deyil.

Supervulkanların susqunluğu təhlükəsizliyə zəmanət deyil. Əksinə, onların uzun illər “danışmaması” geoloji baxımdan enerji yığımı anlamına gəlir. Yəni bu “səssiz saat bombaları” hər an aktivləşə bilər.

Son dövrlər bəzi alimlər süni intellektin də bu risklərin proqnozlaşdırılmasında istifadə edilə biləcəyini bildirir. İqlim modelləri ilə vulkanik partlayış ssenarilərinin inteqrasiyası, insanlığı bu təhlükəyə daha hazırlıqlı edə bilər.

Nəticə olaraq, dünya miqyasında aktiv olmayan, lakin çox təhlükəli vulkanların izlənməsi təkcə seysmoloqların deyil, bütün bəşəriyyətin məsuliyyətidir. Yalnız bu halda biz geoloji fəlakətlərin qarşısında zəif mövqe tutmamaq üçün zamanında tədbir görə bilərik.

AzPost.az

Paylaş