Paşinyan sülhün tarixini dəyişdi, amma əsas sual açıq qaldı TƏHLİL

Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın Azərbaycanla sülh sazişinin 2027-2028-ci illərdə imzalana biləcəyini açıqlaması Cənubi Qafqazda normallaşma prosesinin gələcək istiqaməti ilə bağlı müzakirələri yenidən gündəmə gətirib. Bir neçə gün əvvəl sazişin 2031-ci ilə qədər imzalanması və ratifikasiya olunması hədəfini açıqlayan Paşinyanın indi daha erkən tarixdən danışması diqqət çəkir. 

Lakin bu açıqlamanı sülhün artıq təmin olunacağına dair konkret təminat kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Burada əsas məsələ Ermənistan rəhbərliyinin hansı tarixi səsləndirməsi deyil, həmin tarixə qədər tərəflərin üzərinə götürdüyü öhdəliklərin nə dərəcədə yerinə yetiriləcəyidir.

2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişinin mətni paraflanıb, iki ölkənin liderləri isə ABŞ prezidentinin iştirakı ilə birgə bəyannamə imzalayıblar. Bununla belə, paraflanmış sənədin rəsmi imzalanması və qüvvəyə minməsi ayrıca hüquqi və siyasi mərhələlərdir. 

Tarixin dəyişməsi nə deməkdir?

Paşinyanın əvvəl 2031-ci ili, indi isə 2027–2028-ci illəri mümkün tarix kimi göstərməsi Ermənistan hökumətinin sülh gündəliyini daha yaxın perspektivə keçirmək niyyətindən xəbər verir. Bununla belə, bu dəyişikliyin arxasında konkret siyasi hesablamaların dayandığını təsdiqləmək üçün əlavə faktlar lazımdır.

Bir məqam isə aydındır: sülh sazişinin imzalanması Ermənistan üçün də strateji əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanla münasibətlərin normallaşması, regional nəqliyyat əlaqələrinin bərpası və iqtisadi imkanların genişlənməsi Ermənistanın gələcək inkişaf perspektivlərinə təsir edə bilər. Eyni zamanda, bu proses Azərbaycanın regional mövqeyinə, nəqliyyat imkanlarına və təhlükəsizlik maraqlarına da birbaşa bağlıdır.

Deməli, sülh təqviminin irəli çəkilməsi yalnız siyasi bəyanat səviyyəsində qalmamalı, real qərarlar və icra mexanizmləri ilə müşayiət olunmalıdır.

Konstitusiya məsələsi sülhün əsas sınağı olaraq qalır

Azərbaycanın mövqeyində diqqət çəkən əsas məqam Ermənistan Konstitusiyasında ölkəmizə qarşı ərazi iddiaları kimi qiymətləndirilən müddəalarla bağlı narahatlıqların aradan qaldırılmasıdır. Prezident Administrasiyasının xarici siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri Hikmət Hacıyev oktyabrın əvvəlində bildirib ki, Ermənistan Konstitusiyasındakı müvafiq müddəalar dəyişdirildikdən sonra yekun sülh sazişinin imzalanması reallaşa bilər. 

Ermənistan tərəfi isə bu yanaşmanı qəbul etmir. Xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan oktyabrın 21-də parlamentdə çıxışı zamanı İrəvanın Konstitusiya məsələsinə dair Bakı ilə razılaşmadığını və hazırda bu mövzuda tərəflər arasında danışıqlar aparılmadığını bildirib. 

Beləliklə, tərəflər arasında fikir ayrılığı yalnız sazişin nə vaxt imzalanacağı ilə məhdudlaşmır. Söhbət gələcək münasibətlərin hansı hüquqi təminatlar üzərində qurulacağından gedir. Azərbaycanın baxışına görə, davamlı sülh qarşılıqlı suverenliyin və ərazi bütövlüyünün yalnız siyasi bəyanatlarda deyil, hüquqi müstəvidə də şübhə doğurmamasını tələb edir.

Bu baxımdan, 2027-2028-ci illər tarixinin səsləndirilməsi müsbət niyyətin göstəricisi kimi təqdim oluna bilər, lakin Konstitusiya ilə bağlı ziddiyyətin necə həll ediləcəyi aydınlaşmadan həmin tarixə konkret nəticə kimi yanaşmaq tezdir.

TRIPP layihəsi: sülhün iqtisadi və geosiyasi tərəfi

Paşinyanın açıqlamasında digər diqqətçəkən məqam TRIPP layihəsinin icrasına da toxunmasıdır. Ermənistanın baş naziri sülh sazişinin imzalanması ilə bu layihənin həyata keçirilməsinin bir-birindən asılı olmadığını vurğulayıb. 

TRIPP Azərbaycanı onun Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə Ermənistanın cənubundan keçən marşrut vasitəsilə əlaqələndirməyi nəzərdə tutur. Layihənin reallaşması regional nəqliyyat əlaqələrinə, ticarət dövriyyəsinə və Orta Dəhlizin imkanlarına təsir göstərə bilər.

Azərbaycan üçün burada əsas məsələ təkcə yeni nəqliyyat xəttinin yaradılması deyil. Ölkəmizin əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında etibarlı əlaqənin təmin edilməsi, maneəsiz tranzit imkanlarının genişləndirilməsi və regional kommunikasiyaların uzunmüddətli təhlükəsizlik prinsipləri əsasında işləməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Avqustun 31-də Bişkekdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə Nikol Paşinyan arasında keçirilən görüşdə də TRIPP daxil olmaqla bağlantı layihələrinin həyata keçirilməsi və iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi məsələləri müzakirə olunub. 

Bu mənada, sülh prosesi ilə nəqliyyat layihələrinin paralel irəliləməsi mümkündür. Ancaq iqtisadi maraqların yaxınlaşması siyasi və hüquqi məsələlərin avtomatik həll olunacağı anlamına gəlmir.

Bakı üçün əsas məsələ sülhün keyfiyyətidir

Azərbaycanın milli maraqları baxımından sülh sazişinin mümkün qədər tez imzalanması qədər onun uzunmüddətli və etibarlı olması da vacibdir. Münaqişədən sonrakı dövrdə əldə edilən nəticələrin qorunması, dövlət sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi, qarşılıqlı suverenliyə hörmət və gələcəkdə yeni ərazi iddialarına zəmin yaradacaq hüquqi qeyri-müəyyənliklərin aradan qaldırılması əsas məsələlər sırasındadır.

Bakı ilə İrəvan arasında artıq müəyyən praktiki əməkdaşlıq elementləri də mövcuddur. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi saytında dərc olunan avqustun 31-dəki görüşün nəticələrinə dair məlumatda Azərbaycandan Ermənistana neft məhsullarının ixracı, üçüncü ölkələrdən Ermənistana yüklərin Azərbaycan ərazisindən tranziti və ticarət əlaqələrinin qurulması sülhün praktiki nəticələri kimi qeyd edilib. 

Bu faktlar göstərir ki, normallaşma prosesi yalnız yekun sənədin imzalanmasından ibarət deyil. Siyasi iradə olduqda tərəflər müəyyən sahələrdə əməkdaşlığı inkişaf etdirə bilirlər. Lakin bu addımların davamlı nəticəyə çevrilməsi üçün hüquqi çərçivənin də aydın olması lazımdır.

Azərbaycanın marağı Ermənistanla münasibətlərin qeyri-müəyyənlik şəraitində qalmasında deyil, dövlət suverenliyinin qarşılıqlı tanınmasına, ərazi bütövlüyünə hörmətə və konkret öhdəliklərə əsaslanan münasibətlərin qurulmasındadır. Buna görə də sazişin hansı ildə imzalanacağından daha vacib sual onun hansı şərtlərlə imzalanacağı və tərəflərin həmin şərtlərə necə əməl edəcəyidir.

Nəticə: 2027-2028 hədəfdir, təminat deyil

Paşinyanın yeni açıqlaması sülh sazişinin daha erkən tarixdə imzalanması ehtimalını gündəmə gətirir. Bununla belə, siyasi bəyanatla hüquqi nəticə arasında hələ görülməli işlər var. Konstitusiya məsələsi, sərhədlərin delimitasiyası və regional nəqliyyat əlaqələrinin praktiki icrası bu prosesin əsas istiqamətlərindəndir.

Azərbaycan üçün uğurlu sülh modeli yalnız müharibənin təkrarlanmaması deyil, gələcək nəsillər üçün təhlükəsizlik və sabitlik yaradan münasibətlər sistemidir. Belə bir nəticəyə nail olmaq üçün tarix açıqlamaq kifayət etmir; siyasi iradə, hüquqi aydınlıq və öhdəliklərin ardıcıl icrası lazımdır.

Yekun qənaət: Paşinyanın 2027-2028-ci illəri hədəf göstərməsi sülh gündəliyinin yaxın perspektivə çəkilməsi kimi qiymətləndirilə bilər. Ancaq Azərbaycanın maraqları baxımından əsas meyar təqvimin dəyişməsi deyil, Ermənistanın sülhün hüquqi və siyasi əsaslarının möhkəmləndirilməsi istiqamətində hansı konkret addımları atacağıdır.