Planetdəki ən qədim çay hansıdır?

…Bir çox çaylar təpə kimi qədim görünə bilər, lakin bir çox digər təbii obyektlər kimi, onların da öz həyat dövrü var.

Bir çoxu böyüyür, bir çoxu sonda quruyur. Lakin bəzi çaylar digərlərindən daha uzun yaşayır.

SİA xəbər verir ki, Livescience.com saytı Yer kürəsindəki ən qədim çay haqqında məlumat verib.

Təəccüblüdür ki, planetdəki ən qədim çay hətta dinozavrlardan da əvvəl yaranıb.

Avstraliyadakı Finke çayı və ya yerli Arante dilində Larapinta adlanan çay 300-400 milyon il əvvəl yaranıb.

Bu çaylar və kanallar şəbəkəsi Şimali Ərazi və Cənubi Avstraliya boyunca 640 kilometrdən çox uzanır.

Qitənin mərkəzindəki quraq şərait axını fasiləli edir; ilin çox hissəsində o, təcrid olunmuş su hövzələri kimi mövcuddur. Lakin geoloji qeydlərin, aşınma profillərinin və ətrafdakı çöküntü süxurlarının radionuklid analizinin birləşməsi alimlərə çay sisteminin Devon (419-359 milyon il əvvəl) və ya Karbon (359-299 milyon il əvvəl) dövrünə aid olduğunu müəyyən etməyə imkan verib.

Finke çayının təsirli yaşının ən inandırıcı sübutlarından biri çarpaz axın adlanan geoloji anomaliyadır. Kvarsit kimi davamlı qaya strukturlarına paralel axmaq əvəzinə, o, bu davamlı mineral formasiyalarından keçərək mərkəzi Avstraliyadakı MakDonnell silsilələrindən keçir.

Axan su həmişə ən az müqavimət yolu ilə gedir, buna görə də çarpaz axın qeyri-adi görünür.

Bundan əlavə, bu çarpaz axının mövcudluğu və mənşəyi Finke çayının tarixi ilə bağlı əsas detalları ortaya qoyur. Çayın silsilənin hələ formalaşdığı dövrdə fərqli bir mənsəbinin olduğuna inanmaq üçün əsas var.

Başqa sözlə, çay dağlar yaranmazdan əvvəl ərazidən axırdı - qabarıq qabıq axını daha sonra kəsdi.

MakDonnell silsilələri 300-400 milyon il əvvəl baş verən tektonik proses olan Alis Springs Orogeniyasının bir hissəsi kimi formalaşmışdır.

Buna görə də, Finke dağlarının ən azı bu dağlar qədər qədim olduğunu düşünmək məntiqlidir.

Digər dəlillər eroziya və aşınmadan irəli gəlir - hər iki fenomen xarakterik kimyəvi profil yaradır. Bu profil səthin atmosfer və keçmiş su axını ilə harada və necə qarşılıqlı təsir göstərdiyini ortaya qoyur.

Müəyyən izotopların radioaktiv imzalarından istifadə edərək, elm adamları bu süxurların yaşını da müəyyən edə bilərlər, çünki izotoplar sabit bir sürətlə parçalanır.

Lakin çaylar daim hərəkətdədir. Bəziləri ildən-ilə böyüyür, digərləri isə tamamilə quruyur.

…Bəs Finke dağlarının bu qədər uzun müddət yaşamasına nə səbəb olub? Çaylar qəfil çöküntü axını onları basdırarsa (məsələn, vulkan püskürməsi nəticəsində) və ya ərazinin relyefi o qədər kəskin şəkildə dəyişərsə ki, axan su fərqli bir yol tutarsa, yox ola bilər. Bundan əlavə, çaylar qlobal istiləşmə və/və ya insan su istehlakı səbəbindən tükənə bilər. Finke çayı şanslıdır - Avstraliya uzun müddətdir qeyri-adi dərəcədə sabit bir mənzərəyə malikdir.

Avstraliya qitəsi tektonik lövhəsinin ortasında yerləşir, yəni son yüz milyonlarla il ərzində demək olar ki, heç bir əhəmiyyətli tektonik aktivlik müşahidə etməyib.

Nəticə etibarilə, Finke çay sistemi tarixinin çox hissəsində demək olar ki, maneəsiz inkişaf edib və genişlənib. Lakin çayın nə qədər davam edəcəyini proqnozlaşdırmaq çətindir.

Nazlı Almuradova