Postmüharibə dövründə şəhərlərin bərpası

Dünya tarixində postmüharibə dövründə şəhərlərin bərpası həm böyük çətinliklər, həm də şəhərsalma baxımından inqilabi dəyişikliklər dövrü kimi xarakterizə olunur. Bu sahədə müxtəlif ölkələr fərqli yanaşmalar tətbiq etmişlər. Bu yanaşmalar arasında tam bərpadan tutmuş modernləşdirməyə qədər müxtəlif nümunələrə rast gəlmək mümkündür.

Replikasiya modeli: İkinci Dünya müharibəsi zamanı Polşa öz milli sərvətinin təxminən, 40 faizini və əhalisinin altıda birini itirmişdi. Varşava şəhəri, xüsusilə də tarixi “Köhnə şəhər” hissəsi almanlar tərəfindən qəsdən və tamamilə yerlə-yeksan edilmişdi. Şəhərin 85 faizi xarabalığa çevrilmişdi. 1945-ci ildə azadlıqdan dərhal sonra Polşa hökuməti Varşavanı paytaxt kimi yenidən qurmaq qərarına gəldi. Bərpa prosesində əsas məqsəd “Köhnə şəhər”in tarixi simasını olduğu kimi geri qaytarmaq idi. Bunun üçün müharibədən əvvəl hazırlanmış cizgilərdən, köhnə fotoşəkillərdən, 18-ci əsr rəssamı Kanalettonun (Canaletto) əsərlərindən istifadə edildi. Ancaq şəhərin tam replikası yaradılmadı.

Yalnız ən vacib və tarixi əhəmiyyətli binalar orijinal formasına sadiq qalaraq bərpa edildi. Xarici görünüş tarixi olsa da, binaların daxili müasir yaşayış standartlarına (mərkəzi isitmə sistemi, sanitar qovşaqlar və s.) uyğunlaşdırıldı. Zirzəmilər və birinci mərtəbələr dükanlar, kafelər və muzeylər üçün ayrıldı, yuxarı mərtəbələr isə yaşayış mənzilləri kimi istifadəyə verildi. Nəticədə 1980-ci ildə Varşavanın “Köhnə Şəhər” (Stare Miasto) hissəsi UNESCO-nun Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edildi.

Funksional modernizm: Rotterdam (Niderland) İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı yenidənqurma təcrübəsi isə Varşava nümunəsinin tam əksidir. Əgər Varşava keçmişi bərpa etməyi seçdisə, Rotterdam keçmişi geridə qoyub gələcəyi inşa etməyə qərar verdi. 1940-cı ildəki may bombardmanından sonra şəhərin mərkəzi demək olar ki, tamamilə məhv olmuşdu. Şəhər rəhbərliyi və memarlar dağılmış köhnə dar küçələri və sıx məhəllələri bir fürsət kimi görüb, modernizm prinsiplərinə əsaslanan tamamilə yeni şəhər planı hazırladılar. Köhnə Rotterdamın xaotik quruluşu əvəzinə, “Zonalaşdırma” (zoning) tətbiq edildi. Yaşayış, iş və əyləncə zonaları bir-birindən ayrıldı. Küçələr avtomobil nəqliyyatı üçün genişləndirildi, bu da Rotterdamı Avropanın ən “amerikasayağı” və modern şəhərlərindən birinə çevirdi. Müharibədən sonra Rotterdamın vahid bir memarlıq üslubu olmadı. Şəhər “açıq hava memarlıq muzeyi”nə çevrildi.

Sürətli sənayeləşmə: Almaniya şəhərlərinin bərpası (məsələn, Frankfurt və ya Berlin) həm iqtisadi sıçrayış, həm də sürətli mənzil təminatı tələb edirdi. “Wiederaufbau” (Yenidənqurma) dövründə minimalizm və funksionallıq əsas götürüldü. Tarixi abidələrin yalnız mühüm hissələri bərpa edildi, ətrafı isə modern binalarla əvəzləndi. Dağılmış binaların materialları emal edilərək yeni yaşayış binalarının inşasında istifadə olundu.

Travma və yaddaş: Hiroşimanın (Yaponiya) bərpası həm şəhərsalma, həm də mənəvi bir mesaj daşıyırdı. Şəhər mərkəzində partlayışdan sağ qalan tək bina (Atom Bombası Qübbəsi) olduğu kimi saxlanıldı. Ətrafında isə nəhəng bir “Sülh Memorial Parkı” salındı. Nəticədə, şəhər öz faciəsini unutmamaq şərti ilə sülhün qlobal simvoluna çevrildi.

İşğal altında saxlanılan ərazilərini 2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsində azad edən Azərbaycanda isə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurdakı şəhərlərin, kəndlərin yenidən qurulması “Böyük Qayıdış” proqramı çərçivəsində həyata keçirilir. Bu proses həm miqyasına, həm də tətbiq edilən texnoloji yeniliklərə görə dünya memarlıq və şəhərsalma təcrübəsində unikal yanaşmalar təqdim edir. Azərbaycanın tətbiq etdiyi modelin əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

“Ağıllı şəhər” (Smart city) və “Ağıllı kənd” konsepsiyası - Azərbaycan bərpa prosesində sadəcə binaların tikilməsini deyil, bütün infrastrukturun rəqəmsal texnologiyalar üzərində qurulmasını hədəfləyir. Zəngilanın Ağalı kəndi ölkənin ilk “Ağıllı kənd” layihəsidir. Burada alternativ enerji mənbələri, ekoloji təmiz istilik sistemləri və “ağıllı” kənd təsərrüfatı idarəetməsi tətbiq olunub.

Mədəni irsin qorunması və “Restavrasiya modeli” - Şuşanın bərpası Varşava modelinə yaxın bir yanaşma ilə həyata keçirilir. Lakin burada həm də müasir funksionallıq nəzərə alınır. Şəhərin memarlıq üslubuna uyğun olmayan binalar sökülür, tarixi abidələr (Yuxarı Gövhər Ağa məscidi, Vaqif məqbərəsi, Şirin su hamamı və s.) orijinal görünüşlərinə qaytarılır. Şəhərin tarixi silüetini qorumaq məqsədilə yeni tikilən yaşayış binaları çoxmərtəbəli deyil, yerli memarlıq ənənələrinə uyğun dizayn edilir.

“Sıfırdan” planlaşdırma: Ağdam (Qafqazın Xirosiması) - Ağdam şəhəri tamamilə dağıldığı üçün burada Rotterdam modelinə bənzər, lakin milli elementləri qoruyan tam modern bir planlaşdırma tətbiq olunur. Şəhər mərkəzi, yaşayış massivləri, sənaye zonası və böyük yaşıl park zonaları bir-birindən dəqiq ayrılmışdır. Ağdam Sənaye Parkı şəhərin iqtisadi dirçəlişini təmin edən əsas mərkəz kimi layihələndirilib.

Ümumiyyətlə, postmüharibə dövründə Azərbaycanın bərpa edilən bütün əraziləri - Qarabağ və Şərqi Zəngəzur rəsmi olaraq “yaşıl enerji zonası” elan edilib. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpaolunan enerji mənbələrinə - xüsusilə hidroelektrik stansiyaların, günəş və külək enerjisinin tətbiqinə üstünlük verilir. Yeni tikilən binalarda “passiv ev” prinsipləri və enerji səmərəliliyi yüksək olan materiallar istifadə olunur. Şəhərlərin bərpası həm də regionun tranzit əhəmiyyətini artırmağa xidmət edir. Bunun nəticəsi olaraq “Zəngəzur dəhlizi” strategiyası bütün dünyanın diqqətini cəlb edir.

Postmüharibə dövründə açılan Füzuli, Zəngilan və Laçın beynəlxalq hava limanları bölgəni dünya ilə birləşdirən strateji qovşaqlar kimi qiymətləndirilir. Dəmir və avtomobil yolları: “Zəfər yolu” və digər magistrallar çətin relyef şəraitində (tunellər və körpülər vasitəsilə) şəhərlərin bir-birinə inteqrasiyasını təmin edir.

Azərbaycan postmüharibə dövründə dağıdılmış şəhərlərini bərpa edərkən dünya təcrübəsindən öyrənərək onu milli memarlıq ənənələri və ən son “ağıllı texnologiyalar”la sintez edir, öz modelini yaradır. Bu gün Azərbaycanda postmüharibə bərpası təkcə binaların tikilməsi deyil, həm də “ağıllı şəhər” texnologiyalarının tətbiqi və dayanıqlı memarlıq həlləri ilə müşayiət olunur.

Zəminə RƏSULOVA,
Qoruqları İdarəetmə Mərkəzinin elmi işçisi