Prezident İlham Əliyevin QƏLƏBƏ FORMULU KONKRET

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində hərbi qələbələrin siyasi və hüquqi nəticələrlə tamamlanması nadir hallarda müşahidə olunur. Bir çox münaqişələrdə silahlı üstünlük əldə edilsə belə, dövlətlərin suverenliyi tam bərpa olunmur, mübahisəli ərazilər uzunmüddətli qeyri-sabitlik zonasına çevrilir. Azərbaycan nümunəsi isə bu ümumi tendensiyadan kəskin şəkildə fərqlənir. Burada hərbi güc diplomatik manevrlərlə, diplomatik uğurlar isə hüquqi mexanizmlərlə ardıcıl şəkildə tamamlanaraq bütöv və davamlı nəticə formalaşdırıb.

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi altında formalaşan bu yanaşma klassik “müharibə–sülh” modelindən daha geniş strateji çərçivəni əhatə edir. Azərbaycan 2020-ci ildə əldə etdiyi hərbi qələbəni təkcə ərazi nəzarətinin bərpası kimi deyil, dövlət suverenliyinin bütün komponentlərinin – təhlükəsizlik, hüquq, idarəetmə və beynəlxalq tanınma elementlərinin sinxron şəkildə bərpası kimi reallaşdırdı. Bu baxımdan 44 günlük Vətən müharibəsi prosesin başlanğıc nöqtəsi, lakin yekunu deyildi.

Müharibədən sonrakı mərhələdə Azərbaycan siyasi təşəbbüsü öz əlində saxladı. 10 noyabr 2020-ci il bəyanatı münaqişənin aktiv fazasını dayandırsa da, post-müharibə reallıqları avtomatik olaraq sabitlik və suverenlik yaratmırdı. Əksinə, bu mərhələ daha mürəkkəb və çoxşaxəli qərarların verilməsini tələb edirdi. Dövlət bu boşluğu diplomatik fəallıq, hərbi-strateji nəzarət və hüquqi legitimlik vasitəsilə doldurdu.

2021–2022-ci illərdə sərhəd xətti boyunca həyata keçirilən addımlar, strateji yüksəkliklərin nəzarətə götürülməsi və təhlükəsizlik mühitinin formalaşdırılması faktiki olaraq Ermənistanın revanş imkanlarını minimuma endirdi. Bu dövrdə Azərbaycanın hərbi əməliyyatlara deyil, mövqelərin möhkəmləndirilməsinə və siyasi üstünlüyün saxlanmasına üstünlük verməsi strateji uzaqgörənliyin göstəricisi idi. Paralel olaraq, beynəlxalq platformalarda aparılan diplomatik fəaliyyət münaqişənin hüquqi çərçivəsini dəqiqləşdirdi.

Praqa görüşü bu baxımdan dönüş nöqtəsi oldu. Ermənistanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü açıq şəkildə tanıması münaqişənin illərlə davam edən “status” mübahisəsinə faktiki son qoydu. Bu addım hərbi nəticələrin siyasi legitimliklə möhkəmləndirilməsi baxımından həlledici idi. Beləliklə, Qarabağ məsələsi beynəlxalq hüquq müstəvisində də qapadılmağa başladı.

Lakin suverenliyin tam bərpası üçün yalnız siyasi bəyanatlar kifayət etmirdi. Azərbaycan öz ərazisində qeyri-qanuni silahlı birləşmələrin və separatçı idarəetmə mexanizmlərinin mövcudluğunu qəbul edə bilməzdi. Bu reallıq 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən lokal antiterror tədbirlərini qaçılmaz etdi. Əməliyyatın qısa müddətdə və minimal itkilərlə başa çatması dövlətin hərbi planlaşdırma və icra qabiliyyətinin göstəricisi oldu.

Antiterror tədbirlərindən sonra separatçı strukturların ləğvi və onların rəhbər şəxslərinin hüquqi məsuliyyətə cəlb edilməsi yeni mərhələnin əsas xüsusiyyətini ortaya qoydu: Azərbaycan münaqişəni yalnız hərbi yox, hüquqi müstəvidə də bağladı. Fərdi məsuliyyət prinsipinin tətbiqi beynəlxalq praktikada nadir rast gəlinən, lakin son dərəcə təsirli mexanizmdir. Bu, gələcəkdə oxşar cəhdlərin qarşısını alan preventiv faktor rolunu oynayır.

Bu proseslərin məntiqi davamı kimi sülhməramlı kontingentin bölgədən çıxması Azərbaycanın təhlükəsizlik arxitekturasında tam suveren mərhələyə keçidi simvolizə etdi. Dövlət artıq öz ərazisində təhlükəsizliyi kənar aktorların iştirakı olmadan təmin edə biləcəyini praktik olaraq sübut etdi. Sərhədlərə nəzarətin tam bərpası və inzibati idarəetmənin tətbiqi suverenliyin institusional əsaslarını möhkəmləndirdi.

Diplomatik müstəvidə əldə edilən növbəti uğur delimitasiya və demarkasiya prosesində özünü göstərdi. Qazax rayonunun dörd kəndinin dinc yolla qaytarılması münaqişədən sonrakı mərhələdə güc tətbiq edilmədən nəticə əldə etməyin mümkünlüyünü nümayiş etdirdi. Bu addım regional sülh gündəliyinin real əsaslara söykəndiyini təsdiqlədi.

Nəhayət, Vaşinqtonda paraflanan sülh sazişi bütün bu mərhələlərin hüquqi yekunu kimi çıxış etdi. Sənəd Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü beynəlxalq hüquq çərçivəsində bir daha təsdiqlədi və onilliklər boyu davam edən münaqişənin hüquqi baxımdan bağlandığını rəsmiləşdirdi. Beləliklə, Azərbaycan hərbi qələbəni diplomatik və hüquqi nəticələrlə tamamlayaraq tam suverenlik modelini formalaşdırdı.

Bu modelin mərkəzində Prezident İlham Əliyevin siyasi iradəsi, ardıcıl qərarvermə mexanizmi və milli resursların düzgün səfərbərliyi dayanır. Lider–xalq–ordu birliyi yalnız müharibə dövründə deyil, post-münaqişə mərhələsində də effektiv işləyən sistemə çevrildi. Məhz bu sistem Azərbaycanın regional güc statusunu möhkəmləndirdi.

Azərbaycan təcrübəsi göstərir ki, müasir dövrdə qalibiyyət yalnız hərbi meydanda qazanılmır. Qələbə diplomatiya, hüquq və institusional idarəetmə ilə tamamlandıqda davamlı və dönməz xarakter alır. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə formalaşan bu yanaşma Cənubi Qafqaz üçün yeni siyasi reallıq yaratmaqla yanaşı, beynəlxalq münaqişələrin həlli baxımından da alternativ model kimi diqqət çəkir.

Natiq Səlim,
KONKRET.AZ