Qadın Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru namizədi Kəmalə Mustafayevadır. Müsahibimizlə tanınmış rəssam Aydan Salahovanın "Qadın" əsərindən danışmışıq.

Rəssam, heykəltaraş və müəllim Aydan Salahova 25 mart 1964-cü ildə Moskvada doğulub. 1987-ci ildə V.İ.Surikov adına Moskva Dövlət Akademik İncəsənət İnstitutunu bitirib. 1988-ci ildən SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvüdür. A.Salahova 1989-1992-ci illərdə Moskvada açılmış ilk müasir incəsənət qalereyalarından biri olan "Pervaya Qalereya"nın təşəbbüskarlarından olub və 1992-2012-ci illərdə fəaliyyət göstərən "Aydan" qalereyasını yaradıb. O, Rusiya Rəssamlıq Akademiyasının gümüş medalına layiq görülüb, sonradan müxbir və həqiqi üzv seçilib. A.Salahovanın yaradıcılığında Şərqlə Qərbin qarşılıqlı əlaqələri, daxili azadlıq və məhdudiyyətlər, kişi və qadın başlanğıcları kimi mövzular sistemli şəkildə araşdırılır. Onun fərdi sərgiləri İspaniya, Rusiya, Böyük Britaniya, BƏƏ və Avstriya kimi ölkələrdə nümayiş olunub, çoxsaylı qrup sərgilərdə, o cümlədən 17-ci İstanbul Biennalesində iştirak edib. A.Salahova ənənəvi vizual elementləri müasir incəsənət dili ilə birləşdirərək qlobal diskursda müasir sənət praktikalarına töhfə verir.

- Aydan Salahova yaradıcılığında qadın obrazına fərqli baxış var. Sözügedən yanaşma bu əsərdə özünü necə göstərir?

- "Qadın" triptixi Azərbaycan xalça sənətinin müasir interpretasiyası məqsədi ilə yaradılıb. Layihənin reallaşmasında "Azərxalça" ASC ilə əməkdaşlıq mühüm rol oynayıb. Triptix üç müstəqil paneldən ibarətdir, məhdud sayda - yalnız on nüsxə toxunub. Əsərin toxunma prosesində klassik xalça strukturundan kənara çıxılıb, daha dərin mədəni və semantik qatlar önə çəkilib. Triptixin hazırlanmasında peşəkar rəssam və sənətkarların iştirakı əsərin həm sənətkarlıq, həm də vizual konsepsiya baxımından yüksək səviyyədə reallaşmasına imkan yaradıb.

- Əsərin rəng həlli necədir?

- "Qadın" triptixinin rəng həlli müasir incəsənət praksisində tez-tez rast gəlinən neytral və məhdud tonlu palitranı nümayiş etdirir. Rəsmdə parlaq və kontrastlı rənglərdən imtina edilməklə, neytral tonlar əvəzinə daha sakit, strukturlaşdırıcı palitra seçilib. Bu seçim kompozisiyanın formal strukturunu və ornamentik sistemini ön plana çıxarır. Belə rəng yanaşması qadın obrazının estetik təsvirindən çox, onun vizual mənadaşıyıcısı kimi anlaşılmasını gücləndirir. Nəticədə rəng sadəcə seyrçi hissinə təsir göstərmir, həm də kompozisiya elementləri arasında intellektual dialoqu təmin edir.

- Kompozisiya haqqında nə deyə bilərsiniz?

- Triptix klassik üçhissəli kompozisiya strukturu əsasında qurulub: mərkəzi panel qadın fiquruna həsr olunub, yan panellər ornamentik sahəni formalaşdırır. Fiqur minimalist, realist anatomik formadan daha çox, strukturlaşmış ornament sistemi ilə vəhdət təşkil edir. Bu forma qadın bədənini dekorativ obyekt kimi göstərməkdən uzaqlaşdırır və onu mədəni kodlar sistemi ilə birləşdirir. Ornament burada yalnız səthi bəzək deyil, semantik yük daşıyan strukturdur. Panel seqmentləri arasındakı bu dialoq qadın obrazını mərkəzi semantik obyekt kimi təsdiqləyir və ənənəvi xalça kompozisiyasında medalyon rolunu alan elementin antropomorf versiyasını təqdim edir.

- Əsər hazırda harada saxlanılır?

- Bu triptix kolleksionerlərin şəxsi kolleksiyalarında saxlanılır və daimi ekspozisiya üçün hansısa muzeydə yerləşdirilməyib. Layihə çərçivəsində əsər sərgi təqdimatlarında ictimaiyyətə nümayiş olunub. Triptixin məhdud sayda yaradılması onun qeyri-kütləvi, fərdi sənət təcrübəsi statusunu vurğulayır və hər bir nüsxənin özünəməxsus vizual-ideya dəyərinə malik olduğunu göstərir. Eyni zamanda əsərin sərgilər vasitəsilə ictimai nümayişi onun müasir Azərbaycan incəsənətinin diskursunda yerini təsdiqləyir.

- Bu triptixin rəssamın digər işləri ilə hansı ortaq və fərqli cəhətləri var?

- Aydan Salahovanın "Qadın" triptixi rəssamın ümumi yaradıcılıq xəttini davam etdirir: qadın fiquru, bədən motivi, ornament və mədəni yaddaş konseptləri onun işlərində təkrar ortaya çıxır. Fərqli cəhət odur ki, bu əsər qadın obrazını xalça səthində strukturlaşdırılmış vizual məna kimi təqdim edir. Burada tekstildə ornamentik sistem qadın bədəni ilə birbaşa əlaqələndirilərək mədəni yaddaş səviyyəsində oxunur. Bu, A.Salahovanın yaradıcılığının konseptual zənginliyini daha dərindən ifadə edir və ənənə ilə müasir incəsənət arasında yeni tip əlaqənin formalaşmasına şərait yaradır.

- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?

- "Qadın" triptixin konsepsiyası qadın obrazını yalnız vizual obyekt kimi deyil, mədəni kodların, struktur anlayışının və sosial identiklik elementlərinin ifadəedici vasitəsi kimi oxumağa çağırır. Bu əsər göstərir ki, qadın fiquru mədəni estetikanın bir mənbəyi olmaqla yanaşı, ənənəvi ornamentik sistemlərin müasir kontekstdə yenidən düşünülmüş versiyasıdır. Triptix Azərbaycan xalça sənətinin formal dilini post-postmodern kontekstdə yenidən formalaşdırır və qadın bədənini ornamentin semantik əsasına çevirir. Belə yanaşma Avropa müasir incəsənətində Sonia Delaunaynin ornamental ritm anlayışı və Anselm Kieferin materialdan mədəni yaddaş daşıyıcısı kimi istifadəsi yanaşmaları ilə tipoloji paralelliklər yaradır.

Aytac Sahəd