Qarabağ şikəstəsi nə vurğun sənətkar

Tofiq ABDULLAYEV,
Yazıçı-publisist, Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər birliklərinin üzvü

...1950-ci illərin söhbətidir. O vaxt Kürdəmirdə kiçik bir mədəniyyət evi, yanında da sadə yay klubu vardı. Yerli sənətkarlar buraya yarızarafat "konservatoriya" deyirdilər. Rayonun az-çox tanınmış aşıq və xanəndələri, tar-kaman ifaçıları və başqaları tez-tez bu məkanda toplaşar, məşq üçün çalıb-oxuyardılar. Xanəndə Əliyusif Qəniyevi, aşıqlardan Pirməmmədi, Şakiri, Əhmədi, Mirzə Bilalın oğlu Ağaları burada tez-tez görmək olardı.

Növbəti məşqlərdən birində görürlər ki, yeniyetmə bir oğlan giriş qapısına söykənib ifaçılara maraqla tamaşa edir. Həmin oğlan aşıq Şakirin də diqqətini çəkir. Şakir oğlanı səsləyir: - A bala, orada niyə dayanmısan, bir yaxın gəl, görək kimsən, nə istəyirsən? - Sonra da gülümsər halda sözünə əlavə edir. - Deyəsən, sənin də çalıb-oxumağa həvəsin var, ona görə belə maraqla baxırsan...

Oğlan Şakirin mehribanlığından ürəklənib deyir: - Bəli, həvəsim var, mən də oxumaq istəyirəm.

Bu vaxt xanəndə Əliyusif Qəniyev tarçalan Ələddinə üz tutub deyir: - Bir "Segah" çal. "Segah" muğamların anasıdır, onu yaxşı oxuya bilsə, bu oğlandan xanəndə olacaq.

Ələddin başlayır çalmağa, oğlan da oxumağa. Səsi, oxumağı, boğaz xırdalıqları eşidənlərin xoşuna gəlir. Adını soruşurlar. Deyir, adım Eynulladı, özüm də Şüşün kəndindənəm...

Aşıq Şakir və sənət yoldaşları Eynullaya məsləhət görürlər ki, tez-tez məşqlərə gəlsin, oxuyub-çalanlara qaynayıb-qarışsın. Belə də olur. Burada oxuyub püxtələşən gənc Eynulla bir müddətdən sonra aşıq Şakirin dəstəsinə qoşulur...

Beləliklə, o vaxtdan Eynulla Cəbrayılovun sənət yolu başlanır. Əslində bu yol daha əvvəldən, Eynullanın balaca yaşlarından başlamışdı. Hələ uşaq ikən onun səsi kəndlərinin lap yanından axıb gedən Kür sahilindən, sahil boyunca uzanan bağ-bağatlardan, tut yediyi ağacın budaqlarından pərvazlanmışdı. Bu yerlərdə gəzib dolana-dolana oxuyan balaca Eynullanın zil səsi Kür sularında əks-səda verərək gedib kəndə çatırdı.

Eynullanı kənd məktəbinin tədbirlərində, hətta yeri gələndə, kənd toylarında oxudub ifalarından həzz alırdılar.

Beləliklə, Eynulla kənd camaatının nəzərində gələcəyin xanəndəsi kimi böyüyürdü.

lll

...Eynulla Cəbrayılov 1935-ci ildə Kürdəmir rayonunun Şüşün kəndində dünyaya gəlmişdi. Atasının qəfil ölümündən bir neçə ay sonra doğulan Eynullanın uşaqlıq illəri çox ağır keçib. Bir tərəfdən müharibə, o biri tərəfdən də yetimlik onun həyatında ağır izlər qoymuşdu. Buna görə də kənd məktəbində bir neçə sinfi oxumaqla kifayətlənmiş, az yaşında çörək dalınca getməyə, ailəni dolandırmağa məcbur olmuşdu. Bu yolda Allah vergisi olan səsi, fitri istedadı onun dadına çatmış, karına gəlmişdi.

Eynulla Cəbrayıov 1952-ci ildən ömrünün sonuna kimi Kürdəmir rayon Mədəniyyət evində çalışıb. Eyni zamanda respublikanın muğam-musiqi həyatında yaxından iştirak edib. 1956-57-ci illərdə Azərbaycan gənclərinin I və II yaradıcılıq festivallarının iştirakçısı olub. Bir müddət Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının Konsert-qastrol Birliyində çalışıb.

90 yaşlı həmsöhbətim, uzun illər Ağsu rayon Veteranlar Təşkilatının sədri olmuş Cəmaləddin kişi deyir:

- 1961-ci ildə radioda respublika üzrə bədii özfəaliyyət kollektivlərinin konserti təşkil olunmuşdu. Həmin konsertdə Eynulla "Kimdən öyrəndin?" mahnısını oxudu, çox gözəl də oxudu, Kürdəmir rayonunu layiqincə təmsil elədi. Elə o vaxtlardan istedadlı ifaçı kimi tanındı...

Cəmaləddin kişinın sözünə qüvvət olaraq deyim ki, "Sevgilim, sən maral kimi" misrası ilə tanınmış həmin mahnını, mən bilən, ilk dəfə Eynulla oxuyub, daha doğrusu, Eynulla yaradıb:

Sevgilim, sən maral kimi

Süzməyi kimdən öyrəndin?

Ay qabağa siyah teli

Düzməyi kimdən öyrəndin?

Kəklik kimi qayalarda,

Ceyran kimi səhralarda

Sona kimi dəryalarda

Üzməyi kimdən öyrəndin?

Bu mahnı 65 ildən çoxdur ki, radionun "Qızıl fond"unda saxlanılır. İndinin özündə də elə bir toy məclisi, el şənliyi yoxdur ki, Eynullanın bir vaxt sənət möhürü vurduğu həmin mahnı orada səslənməsin.

Təkcə adını çəkdiyim mahnı deyil, Eynullanın ifasında "Qızıl fond"da onlarla mahnı və təsnif, eləcə də üç muğam dəstgahı var.

Eynulla Cəbrayılov həm aşıq Şakirlə birlikdə və həm də ondan ayrılıqda Bakının, Abşeronun bir çox kəndlərinin toylarında xanəndə kimi iştirak etmişdi. O, ayrı-ayrı rayonlarda da yaddaqalan toylar aparmışdı. Hətta Orta Asiya respublikalarında, o cümlədən Özbəkistanda, Türkmənistanda toylarda olmuşdu.

Eynulla heç bir musiqi təhsili almamışdı. Özünün dediyi kimi, yalnız böyük ustad Xan Şuşinskinin bənzərsiz səsindən və ifalarından dərs alıb püxtələşmişdi. Ona "Qarabağ şikəstəsi"ni də Xanın ifası sevdirmişdi. Elə buna görə idi ki, Eynulla toy məclislərində, el şənliklərində və rayon tədbirlərində "Qarabağ şikəstəsi"ni həmişə böyük fəxrlə, xüsusi şövqlə oxuyurdu. Mən özüm dəfələrlə bunun şahidi olmuşdum. Ömrü boyu muğama ürəkdən bağlı olan bu sənətkar övladlarına da muğam adları vermişdi: Zabul, Mahur, Şahnaz...

lll

Bir gün aşıq Şakir haqqında Xalq artisti Arif Babayevdən müsahibə alırdım. Yeri gəlmişkən, Eynulla haqqında da soruşdum. Arif müəllim dedi ki, Eynulla güclü səsi olan xanəndə idi, Xanın yolu ilə oxuyurdu. Həm də ansamblın müşayiəti zamanı özünü sərbəst aparırdı. Çünki səsinə, ifasına güvənirdi.

Xalq artisti Əlibaba Məmmədovun da Eynulla Cəbrayılov barədə dəyərli fikirləri var:

- Bir gün bir nəfər məni toya aparmaq üçün bizə gəlmişdi. Soruşdum ki, hardansan? Dedi, Kürdəmirdən gəlmişəm. Kürdəmir adını eşidəndə dərhal Eynulla yadıma düşdü. Dedim, incimə, gedə bilməyəcəm. Ona görə ki, sən Eynulla kimi xanəndəni orada qoyub, o qədər yolu durub gəlmisən bura. Getmədim. Gələn adam səhvini başa düşdü və çıxıb getdi...

Xalq artisti tarzən Ağasəlim Abdullayev uzun illər bir çox xanəndə ilə çalışmış bir sənətkar kimi deyir ki, Eynulla Cəbrayılov öz gözəl ifaları ilə onun da diqqətini cəlb eləyib:

- Buna görə də rəhbərlik etdiyim ansamblın və eləcə də mənim müşayiətimlə üç muğam dəstgahını lentə yazdıq. O qədər yaxşı oxudu ki, həmin dəstgahları köçürüb radionun "Qızıl fondu"na verdilər.

Xalq şairi Musa Yaqub deyirdi ki, Eynulla nə oxuyubsa, hamısına öz sənət möhürünü vurub:

- Heç bir musiqi təhsili görməyən, ömrü boyu mərkəzdən xeyli uzaqda, sadə dillə desək, əyalətdə yaşayan bu adam yalnız öz istedadının, sənətə ürəkdən bağlanmasının hesabına tanınıb şöhrətlənmiş, layiqli sənətkarlar sırasında öz yerini tutmuş, öz sözünü demişdi...

lll

... Son vaxtlar çox az görünürdü. Toylara, məclislərə getməyə daha həvəsi qalmamışdı. Xəstəlik bir tərəfdən, adlı-sanlı xanəndələrimizin yurdu olan Qarabağın işğalı da bir yandan onu tamam ruhdan salmışdı. Olduğu toyları, məclisləri "Qarabağ şikəstəsi" ilə başlayıb "Qarabağ şikəstəsi" ilə qurtaran Eynulla üçündə Qarabağ itkisi çox böyük dərd olmuşdu.

1992-ci ilin sentyabrı idi. Həmişə deyib-gülən, necə deyərlər, musiqi dili ilə danışan, şən zarafatları ilə könül oxşayan Eynulla artıq yatağa düşmüşdü. Oğlu Mahur o günləri belə xatırlayır:

- Ömrünün son günləri idi. Bakıdan müğənni dostları ona baş çəkməyə gəlmişdi. Bir xeyli oturub söhbətləşdilər. Xudahafizləşib gedəndə onlardan biri atamın üzünə baxıb dedi ki, ustad, bir ağız "Qarabağ şikəstəsi" oxuyarsanmı? "Çalışaram" - dedi və oxudu. Bu, möcüzə idi: ağır xəstə ola-ola bu cür gözəl oxuyasan?! Bir neçə gündən sonra atam dünyasını dəyişdi. Ölümündən əvvəl bizə son sözü bu oldu: "Qarabağ şikəstəsi"ynən götürərsiz məni..."

Biz atamızın vəsiyyətini yerinə yetirdik. Onu son mənzilə öz ifasında lentə yazılmış "Qarabağ şikəstəsi" ilə yola saldıq...

Bu gün Eynulla Cəbrayılovun da, Qarabağ nisgili ilə dünyadan gedən digər sənətkarların da ruhu şaddır. Şükürlər olsun ki, qədim və gözəl Qarabağ azadlığına qovuşub! İnanırıq ki, başqa xanəndələrimiz kimi, Eynulla Cəbrayılovun da ifasında "Qarabağ şikəstəsi" o müqəddəs torpaqlarımızda yeri gəldikcə səslənəcək.