Qarabağ və Şərqi Zəngəzur: Xarabalıqlardan yeni həyata TƏHLİL

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası Azərbaycanın son beş ildə həyata keçirdiyi ən genişmiqyaslı dövlət proqramlarından biridir. 2020-ci ildən sonra əsas vəzifə yalnız dağıdılmış yaşayış məntəqələrini yenidən tikmək deyil, uzun illər ərzində sıradan çıxarılmış yol, enerji, su, rabitə və sosial infrastrukturu bütövlükdə bərpa etmək, insanların doğma torpaqlarına qayıdışı üçün dayanıqlı həyat mühiti yaratmaq olub.

Bu prosesin miqyası artıq konkret rəqəmlərlə görünür. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun inkişafına indiyədək 28 milyard manat vəsait ayrılıb, keçmiş məcburi köçkünlər 48 yaşayış məntəqəsində məskunlaşıb, regionda yaşayan, çalışan və təhsil alan insanların sayı isə 96 minə çatıb.

Prezident İlham Əliyev 2 oktyabr 2026-cı ildə Bakıda, Heydər Əliyev Mərkəzində keçirilən Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayındakı çıxışında Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpasını qarşıdakı dövrün əsas strateji vəzifələrindən biri kimi səciyyələndirib.

Dövlət başçısı regionda həyata keçirilən bərpa və məskunlaşma işlərinin hazırkı nəticələrinə toxunaraq bildirib ki, artıq burada on minlərlə insan yaşayır, çalışır və təhsil alır, böyük həcmdə infrastruktur layihələri icra olunub, keçmiş məcburi köçkünlərin onlarla yaşayış məntəqəsinə qayıdışı təmin edilib: “Təbii ki, əsas vəzifələrdən biri Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun bərpasıdır. Dünən mənə verilən son məlumata görə, Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda 96 min insan yaşayır, çalışır, təhsil alır. Biz bu günə qədər bu bölgələrin inkişafına 28 milyard manat vəsait ayırmışıq. Onların böyük əksəriyyəti infrastruktur layihələrinə istiqamətləndirilib, onların böyük hissəsi başa çatıb. Eyni zamanda, bu gün 48 yaşayış məntəqəsində keçmiş köçkünlər artıq məskunlaşıb və bundan sonrakı illərdə “Böyük Qayıdış” daha da sürətlə gedəcək”.

Bu göstəricilər bərpa prosesinin məntiqi ardıcıllığını nümayiş etdirir. İlk mərhələdə dövlət böyük maliyyə resursları səfərbər edərək regionun fiziki əsaslarını formalaşdırıb. 28 milyard manatlıq vəsaitin böyük hissəsinin infrastruktur layihələrinə yönəldilməsi sonrakı məskunlaşmanın əsasını yaradıb.

Yeni yolların, elektrik, su və rabitə xətlərinin çəkilməsi, yaşayış komplekslərinin, məktəblərin, səhiyyə və digər sosial obyektlərin tikilməsi nəticəsində Qarabağ və Şərqi Zəngəzur tədricən daimi yaşayış və iqtisadi fəaliyyət məkanına çevrilir.

Bərpanın növbəti mühüm göstəricisi 48 yaşayış məntəqəsidir. Bu rəqəm Böyük Qayıdışın artıq ayrı-ayrı pilot layihələrdən çıxaraq geniş coğrafiyanı əhatə etdiyini göstərir. Hər bir yaşayış məntəqəsinin məskunlaşdırılmasının arxasında təhlükəsizliyin təmin olunması, kommunal sistemlərin yaradılması, evlərin və sosial obyektlərin tikilməsi dayanır.

Prezident İlham Əliyev çıxışında məskunlaşma prosesinin bundan sonra da sürətlənəcəyini vurğulayıb: “Eyni zamanda, bu gün 48 yaşayış məntəqəsində keçmiş köçkünlər artıq məskunlaşıb və bundan sonrakı illərdə ‘Böyük Qayıdış’ daha da sürətlə gedəcək.”

Bərpanın əsas sosial göstəricisi isə 96 min insanın artıq Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yaşaması, işləməsi və təhsil almasıdır. Bu, regionun yalnız tikinti meydançası olmadığını, burada real sosial və iqtisadi həyatın formalaşdığını göstərir.

Dövlət başçısı həmin məqamı da ayrıca diqqətə çatdırıb: “Dünən mənə verilən son məlumata görə, Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda 96 min insan yaşayır, çalışır, təhsil alır.”

“Yaşayır, çalışır, təhsil alır” ifadəsi Böyük Qayıdışın mahiyyətini dəqiq göstərir. Məqsəd yalnız insanları mənzillərlə təmin etmək deyil, onların həmin ərazilərdə daimi yaşamasını mümkün edən iş, təhsil, səhiyyə, xidmət və iqtisadi fəaliyyət mühiti yaratmaqdır.

Böyük həcmdə bərpa xərclərinin həyata keçirilməsi Azərbaycanın ümumi maliyyə dayanıqlığı ilə də birbaşa bağlıdır. Prezident İlham Əliyevin açıqlamasına görə, Azərbaycanın xarici borcu ümumi daxili məhsulun 5,6 faizini, valyuta ehtiyatları isə 90 milyard dolları təşkil edir. Ehtiyatlar xarici borcu təxminən 20 dəfə üstələyir.

Prezident ölkənin böyük həcmdə xərclərə baxmayaraq, maliyyə ehtiyatlarını artırdığını bildirib: “Baxmayaraq ki, böyük xərclər gedir, – hərbi məsələlərə, ordu quruculuğuna, sərhədlərin mühafizəsinə, Qarabağın bərpasına, – biz öz valyuta rezervlərimizi ildən-ilə artırırıq və artıq bizim valyuta ehtiyatlarımız 90 milyard dollara çatıb, xarici borcumuzdan təxminən 20 dəfə çoxdur”.

Beləliklə, son beş ilin nəticələrini bir-birini tamamlayan üç əsas rəqəm ümumiləşdirir. 28 milyard manat bərpanın maliyyə və infrastruktur bazasını, 48 yaşayış məntəqəsi Böyük Qayıdışın coğrafiyasını, 96 min insan isə görülən işlərin sosial nəticəsini göstərir.

Bu ardıcıllıq Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun artıq sadəcə bərpa olunan ərazi olmadığını nümayiş etdirir. Region tədricən insanların yaşadığı, işlədiyi, təhsil aldığı və iqtisadi fəaliyyət göstərdiyi yeni sosial-iqtisadi məkana çevrilir.

Prezidentin də vurğuladığı kimi, növbəti mərhələdə əsas istiqamət Böyük Qayıdışın daha da sürətləndirilməsi və indiyədək yaradılmış infrastruktur bazasının daha geniş məskunlaşma və iqtisadi inkişaf üçün işləməsi olacaq.