Qazaxıstanın qərbə və şərqə çıxış yolları ANALİTİK

Transxəzərin alternativi yoxdur

Pakistan Astanaya Qazaxıstan yüklərinin tranziti üçün Karaçi, Qasım və Qvadar limanlarından istifadə etməyi təklif edib. İslamabad liman infrastrukturunu bütün Orta Asiya üçün cənub qapısına çevirməyi və bölgəni Fars körfəzi, Afrika və Cənub-Şərqi Asiya bazarları ilə əlaqələndirməyi ümid edir. Pakistanın azad iqtisadi zonalarında birgə müəssisələrin yaradılması da müzakirə olunur. Pakistan İnformasiya və Yayım Nazirliyinin İnformasiya Departamentinin məlumatına görə, bu, Pakistanın Dənizçilik üzrə Federal Naziri Məhəmməd Cüneyd Ənvər Çaudri ilə Qazaxıstanın İslamabaddakı səfiri Yerjan Kistafin arasında keçirilən görüşdə müzakirə olunub.

Dəniz yolu olmayan Qazaxıstan üçün təklif cəlbedicidir. Ölkə xarici ticarət yollarını ardıcıl olaraq şaxələndirir və istənilən istiqamətdən asılılığı azaltmağa çalışır. Rusiya və Çin üzərindən ənənəvi tranzitlə yanaşı, Astana Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunu, eləcə də İran vasitəsilə çıxışı olan Şimal-Cənub Dəhlizini inkişaf etdirir. Pakistan limanlarının bu çoxvektorlu sistemin digər elementinə çevrilməsi gözlənilir.

Qazaxıstan və Pakistan arasında Prezident Kasım-Jomart Tokayevin 2026-cı ilin fevral ayında dövlət səfəri zamanı imzalanan birgə bəyannamədə üç mümkün dəhliz müəyyən edilmişdir: Qazaxıstan-Türkmənistan-Əfqanıstan-Pakistan, Qazaxıstan-Özbəkistan-Əfqanıstan-Pakistan və Qazaxıstan-Qırğızıstan-Çin-Pakistan. Tərəflər Türkmənistan və Əfqanıstan ərazisindən dəmir yolu xəttinin çəkilməsi imkanlarını araşdırmaq barədə razılığa gəldilər və həmçinin tranzit ticarəti və gömrük məsələlərində qarşılıqlı inzibati yardım haqqında müqavilələr imzaladılar. Ayrı bir memorandum Aktau limanını Karaçi Liman İdarəsi ilə əlaqələndirdi.

Kağız üzərində mürəkkəb logistika arxitekturası hazırlanır. Praktikada hələlik variantlardan heç biri tam inkişaf etmiş hesab edilə bilməz. Ən qısa marşrut Əfqanıstandan keçir. Bu, Mərkəzi Asiyanı Pakistan limanları və Cənubi Asiya bazarı ilə birləşdirə bilər və Xəzər dənizi və ya İran vasitəsilə uzun bir yoldan qaçınır. Lakin məsafənin üstünlükləri siyasi və infrastruktur riskləri ilə kompensasiya olunur. Əfqanıstanda vahid dəmir yolu şəbəkəsi yoxdur, təhlükəsizlik təhdidləri qalmaqdadır və Kabil ilə İslamabad arasındakı münasibətlər sərhəd toqquşmaları və radikal qrupların fəaliyyəti səbəbindən vaxtaşırı pisləşir.

Alternativ marşrut Çindən keçə bilər, burada Karakorum şossesi və Çin-Pakistan İqtisadi Dəhlizi vasitəsilə Pakistana çıxış mümkündür. Bu marşrut Əfqanıstanı keçmir, lakin daha uzundur, mürəkkəb multimodal nəqliyyat tələb edir və dağ yollarının və sərhəd keçidlərinin tutumundan asılıdır. Bundan əlavə, Çinin qərb bölgələri və Pakistanın şimalı çətin relyefə malikdir ki, bu da daşınmanın dəyərini və mövsümi risklərini artırır.

İran variantı da əlverişli bir seçimdir. Qazaxıstan yükləri İran limanlarına göndərilə və sonra dəniz yolu ilə Karaçiyə çatdırıla bilər. Lakin Tehran ətrafında vəziyyətin gərginləşməsi, sanksiyaların məhdudiyyətləri və ikinci dərəcəli tədbirlər qorxusu Astananı əlavə marşrutlar axtarmağa məcbur edir. Bu vəziyyətdə Pakistan marşrutu mövcud dəhlizlərin əvəzi deyil, ehtiyat varianta çevrilir.

Yeni logistika üçün iqtisadi baza məhdud olaraq qalır. 2025-ci ilin sonuna qədər Qazaxıstan və Pakistan arasında ticarət dövriyyəsi təxminən ikiqat artaraq 105,6 milyon dollara çatıb. Tərəflər bunu təxminən 9,5 dəfə artımla 1 milyard dollara çatdırmaq niyyətindədirlər. Qazaxıstanın QazTrade və Pakistanın Ticarət İnkişaf Agentliyi (TDAP) bu layihənin operatorları təyin ediliblər.

İslamabadda keçirilən biznes forumunda 189,8 milyon dollar dəyərində 32 kommersiya sənədi imzalandı. Ən böyük müqavilə Qazaxıstanın Falcon EuroBus şirkəti ilə Pakistana 600 elektrik avtobusunun tədarükü üçün 108 milyon dollarlıq müqavilə idi. Samruk-Kazyna və Pakistanın Fauji Qrupu birgə investisiya platforması yaratmaq barədə razılığa gəldilər. Lakin avtobus tədarükünün başlanması və ya ilk layihələrin maliyyələşdirilməsi barədə hələlik məlumat yoxdur.

Tranzit müqavilələri də əsasən təşkilati mərhələdədir. Müntəzəm marşrutlar üçün konkret yük həcmləri, tariflər, çatdırılma vaxtları və işə salınma tarixləri dərc olunmayıb. Hələlik hüquqi çərçivənin yaradılması barədə danışa bilərik, lakin davamlı yük axınlarının yaranması barədə danışa bilmərik. Bu arada, zəmanətli daşıma həcmləri olmadan operatorlar üçün rəqabətli marşrut qiymətlərini təmin etmək çətin olacaq.

Fevral müqavilələrinin ilk praktik nəticələri daha az kapital tələb edən sektorlarda ortaya çıxdı. İyul ayında Qazaxıstan və Pakistan tenge və rupi üçün rəsmi məzənnələr müəyyən etdilər, bundan sonra banklar milli valyutalarda müxbir hesabları açmağa başlayıblar. Pakistandakı GIFT Universitetində birgə süni intellekt mərkəzi açılıb. Qazaxıstan Pakistan Təhsil Qrantları Fonduna 1 milyon dollar ayırıb. İdman və mütəxəssis hazırlığı sahələrində layihələr həyata keçirilir.

Bu addımlar razılaşmaların sadəcə deklarativ xarakter daşımadığını göstərir. Lakin nəqliyyat strateji tərəfdaşlığın sınağı olacaq. Tərəflər təklif olunan dəhlizlərdən ən azı biri boyunca müntəzəm tranzit qurmağa müvəffəq olsalar, əməkdaşlıq maddi əsas qazanacaq. Əks təqdirdə, Ərəbistan dənizinə çıxış cəlbedici, lakin əsasən siyasi təklif olaraq qalacaq.

Pakistan marşrutu perspektivlidir, lakin əhəmiyyətli risklərlə doludur. Astanaya Pakistan vasitəsilə cənuba çıxış üçün logistik imkanlar təmin etmək təşəbbüsləri olduqca iddialıdır və həyata keçirilməsi ən asan deyil, eyni zamanda, uzunmüddətli perspektivdə olduqca rasional və perspektivlidir. Aydındır ki, dənizə çıxışı olmayan Qazaxıstanın müxtəlif logistika variantlarına ehtiyacı var. Qazaxıstan əvvəllər Şimal-Cənub dəhlizinə və cənubda İran vasitəsilə çıxışa etibar edirdi. Lakin bu marşrut hazırda sual altındadır. Buna görə də, Çin və Əfqanıstandan keçərək Pakistana və ondan kənara alternativ marşrutlar yeni ölçülər qazanıb. Artan əhalisi ilə Cənubi Asiya ölkələrinin özləri də Astana üçün perspektivli bir bazardır. Buna görə də ticarət dövriyyəsinin artırılması planları özünü doğruldur.

Çətinliklər də var: marşrut uzun və logistika baxımından çətindir. Pakistanın özündə təhlükəsizlik məsələləri tam həll olunmayıb. Ölkədə biznes etikası Qazaxıstan sahibkarlarının öyrəşdiyindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Pakistanın özünün Orta Asiya və Əfqanıstanda öz ambisiyaları var və xüsusilə İslamabadın kəşfiyyat xidmətləri ilə radikal dini hərəkatlar arasındakı əlaqələr baxımından mübahisəli tərəfdaşdır.

Buna görə də, Qazaxıstan hakimiyyətinin çoxvektorlu siyasətinə uyğun olaraq, əlbəttə ki, bu marşrutu inkişaf etdirəcəyi, eyni zamanda Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz və Türkiyə vasitəsilə Cənub-Şərqi Avropaya və Çin vasitəsilə Şərqi Asiyaya gedən digər, daha tanış marşrutlara da diqqət yetirəcəyi gözlənilir".

V.VƏLİLİ