Qəbul imtahanları ilə bağlı yeni model təklif olundu: Suallar yalnız...

"Qəbul imtahanında test üsulundan imtina məsələsi həm Azərbaycanda, həm də beynəlxalq təhsil müzakirələrində ən çox debat aparılan mövzulardandır. “Test üsulundan imtina etmək lazımdır” fikri isə burada həm üstünlüklərə, həm də çatışmazlıqlara malikdir. Amma bir növ balanslı forma düşünmək lazımdır".

Bu fikirləri Redaktor.az-a təhsil eksperti Rizvan Fikrətoğlu bildirdi.

Onun sözlərinə görə, test üsulunun üstünlüyü ondadır ki, obyektivlik və şəffaflıq olur, operativlik təmin edilir, standartlaşdırma mövcuddur:

"Obyektivlik və şəffaflıq odur ki, testlər subyektiv qiymətləndirməni minimuma endirir. Hər kəs eyni suallarla qarşılaşır və nəticə konkret meyarlarla ölçülür. Məsələn, bir sual dörd bal və ya başqa formada qiymətləndirilir. Bu, xüsusilə kütləvi qəbul sistemində vacib amildir. Digər bir məsələ operativlikdir. Qısa zamanda minlərlə abituriyentin biliyini yoxlamaq üçün ən sürətli format məhz test üsuludur. Alternativ yazılı və şifahi imtahanlar böyük resurs və vaxt tələb edir. Standartlaşdırma dediyim isə odur ki, testlər tədris proqramının müəyyən hissəsini hamıdan eyni səviyyədə tələb edir. Bu isə məktəblərarası keyfiyyət fərqlərini qismən kompensasiya edir və hamıya bərabər imkan yaradır".

Müsahibimizin fikrincə, test üsulunun çatışmayan cəhətləri isə ondadır ki, yaddaşa və test texnikasına yönləndirir.

"Yaradıcı düşüncə və yazı bacarığının testdə ölçülməsi bir qədər mümkünsüzdür. “Test sənayesi” deyilən bir proses yaranır. Burada şagirdlər real anlama və düşünmə bacarığını deyil, test həll etməyi öyrənirlər. Bu isə koqnitiv bacarıqları zəif inkişaf etdirir. Analitik yazı, arqumentasiya, problem həll etmə kimi bacarıqlar testlərlə yalnız qismən yoxlanıla bilər. Valideynlərin və şagirdlərin fokusunu məktəbin özündən çox kurslara yönəldir. Nəticədə real tədris prosesi bir növ arxa planda qalır.

Testdən tam imtina etmək lazımdırmı? Qətiyyən xeyr. Test üsulu böyük kütləvi qəbul sistemlərində hələ də ən ədalətli və idarəolunan vasitələrdən biri hesab olunur. Amma yalnız testlə kifayətlənmək də düzgün deyil. Optimal model məncə hibrid qiymətləndirmə modelidir. Bir çox ölkələrdə tətbiq olunan bu modeldə 60-70% test, 30-40% açıq suallar, esse və situasiya tapşırıqları təşkil edir. Azərbaycanda da bu model müəyyən mənada tətbiq olunur, yazılı tələb edən suallar var və burada artıq abituriyentin fikri, düşüncəsi qiymətləndirilir. Bu format həm obyektivlik, həm də yaradıcı düşüncə arasında balans yaradır.

Həmçinin bizdə olmayan bir məsələ var: məktəb qiymətlərinin müəyyən faizlə nəzərə alınması. Məsələn, bizdə necədir? Şagird 11-ci sinfi bitirir və 5-dən 11-ə qədər bütün fənlərdən, qrupa düşən fənlər üzrə bütün mövzulardan testlə qarşılaşır. Amma belə olmamalıdır. Mən düşünürəm ki, 9-cu sinfə qədər onsuz da şagirdə dövlət nümunəli atestat verilir, düzdürmü? Bu atestatda buraxılış imtahanının qiyməti əks olunur. 9-cu sinfə qədərki qiymətləndirmə, məsələn, ümumi balın müəyyən hissəsini 700 yox, tutalım 300 balını təşkil edə bilər. Qalan 400 bala görə isə abituriyent 10-11-ci sinfin imtahanına buraxılsın və suallar yalnız 10-11-ci sinif materiallarından düşsün. Çünki kurikulumda belədir: bizim vaxtında 11-ci sinifdə keçdiyimiz materiallar indi 9-cu sinifdə yekunlaşır. 10-11-ci sinif isə təkrardır. Təkrar olduğuna görə də buradan sual düşməsi daha məntiqli olardı", - deyə o, qeyd etdi.

Təhsil eksperti vurğuladı ki, onun təklif etdiyi bu model üçün məktəblərdə qiymətləndirmənin şəffaflığı təmin edilməlidir:

"Daxili qiymətləndirmə standartlaşdırılmalıdır. Fənlər üzrə praktiki bacarıqların qiymətləndirilməsi olmalıdır. Xüsusən biologiya üçün laboratoriya tapşırıqları, informatika üçün rəqəmsal bacarıqlar, kodlaşdırma, dil fənləri üçün yazı bacarığı, incəsənət və idman üçün praktiki performans qiymətləndirilməlidir. Düzdür, Azərbaycanda bu, qabiliyyət imtahanı ilə ölçülür, incəsənət və ya idman yönümlü ixtisaslar üçün testdən sonra qabiliyyət imtahanı keçirilir. Əslində bu formada ölçülür. Mövcud reallığa uyğun ən rasional fikrim budur ki, testdən tam imtina etmək yox, testin dominant rolunu azaltmaq daha məqsədəuyğundur. Hazırda dediyim kimi, Azərbaycan təhsil sistemində tətbiq olunan modeldə təxminən 70-80% test, qalan hissə isə yazı bacarığıdır. Amma düşünürəm ki, gələcəkdə məktəb qiymətləndirilməsinin də rolu artırılmalıdır".

Nuriyyə NATİQQIZI